सूक्ष्मजीवांचा किंवा पेशीघटकांचा मनुष्याच्या आणि इतर सजीवांच्या वापरासाठी करण्याकरिता नवीन पदार्थ किंवा प्रक्रिया शोधण्याच्या तंत्राला जैवतंत्रज्ञान म्हणतात. इ.स.पू. ४००० वर्षांपूर्वीपासून द्राक्षापासून मदय तयार करणे, दुधापासून दही व चीज तयार करणे…
आंतरदेहगुही संघाच्या सिफोझोआ वर्गातील एक प्राणी. याचे शास्त्रीय नाव ऑरेलिया ऑरिटा आहे. आंतरदेहगुही संघात प्राण्याच्या आकारानुसार बहुशुंडक आणि छत्रिक असे दोन प्रकार आढळतात. जेलीफिश छत्रिक आहे. हे प्राणी जगभरातील महासागरांच्या…
गर्भवती स्त्रीच्या एकाच प्रसूतीत एकापाठोपाठ दोन बालके जन्माला येतात, तेव्हा त्यांना जुळे म्हणतात. सामान्यपणे एका गर्भावधीच्या अखेरीस प्रसूती होऊन एक बालक जन्माला येते. परंतु त्याऐवजी दोन बालके जन्माला आल्यास त्यातील…
जैविक घटकांचे ऑॅक्सिजनविरहित पर्यावरणात विघटन करून मिळविला जाणारा वायू. जैववायूची निर्मिती ही सूक्ष्मजीवांकडून विनॉक्सिश्वसनादवारे होते. ही प्रक्रिया विशिष्ट तापमानाला घडून येते. जैववायू हा जैविक इंधनाचा एक प्रकार आहे. एका विशिष्ट…
भूगर्भात गाडल्या गेलेल्या वनस्पती व प्राणी यांच्या अवशेषांच्या नैसर्गिक प्रक्रियांदवारे (उदा., विनॉक्सी अपघटन) निर्माण झालेल्या इंधनाला जीवाश्म इंधन म्हणतात. ही इंधने अनेक कोटी वर्षांपूर्वी, काही तर ६५ कोटीपेक्षा जास्त वर्षांपूर्वी…
कांजिण्या हा जगभर सर्वत्र कमी-अधिक प्रमाणात आढळणारा संसर्गजन्य आजार आहे. ताप, अस्वस्थता व विशिष्ट प्रकारचे उत्स्फोट (पुरळ-फोड) या स्वरूपात आढळणारा हा आजार सर्वसाधारण बालकांमध्ये सौम्य स्वरूपात, तर कमकुवत प्रतिकारशक्ती असणाऱ्या…
क्लार्क, सर सिरिल ॲस्टली : (२२ ऑगस्ट १९०७ — २१ नोव्हेंबर २०००). ब्रिटीश वैद्यक, जनुकशास्त्रज्ञ आणि पतंग व फुलपाखरे यांचा अभ्यास करणारे शास्त्रज्ञ. त्यांनी 'ऱ्हीसस लोहिताविलयी विकार' (ऱ्हीसस हीमोलेटिक डिसीज; Rhesus…
अमेरिकन सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ आणि क्षेत्रीय मानसशास्त्राचा प्रणेता कुर्ट ल्यूइन याने मानसशास्त्रीय घटनांचे वर्णन आणि उपपादन करण्यासाठी गणित, पदार्थशास्त्र, रसायनशास्त्र या शास्त्रांतील संकल्पनांचा उपयोग केला. विशेषत: अवकाशसंबंधशास्त्र या गणिताच्या शाखेची भूमिका…
गॅरिबॉल्डी, जूझेप्पे : (४ जुलै १८०७–२ जून १८८२). इटालियन देशभक्त, इटलीच्या एकीकरणाचा एक प्रमुख पुरस्कर्ता आणि स्वातंत्र्ययुद्धाचा सेनानी. नीस (सार्डिनिया) येथे सुखवस्तू कुटुंबात जन्म. त्याचे वडील व आजोबा नाविक दलात…
इटली-ॲबिसिनिया युद्ध : (१९३५-३६). इटली-ॲबिसिनिया (इथिओपिया) ह्यांमध्ये झालेले युद्ध. १८९६ मध्ये ॲबिसिनियाच्या सैन्याने आडूवा येथे इटलीच्या सैन्याचा पराभव केला होता. त्यावेळी आपले साम्राज्य आफ्रिकेत वाढविण्याचा इटलीचा प्रयत्न फसला होता. पहिल्या…
इतिहासाची अधिकात अधिक वस्तुनिष्ठ अशी व्याख्या करायची, तर इतिहास ह्या संस्कृत शब्दाचा व्युत्पत्तिसिद्ध जो अर्थ आहे, तोच स्वयंपूर्ण आणि प्रमाण मानावा लागेल. ‘इति + ह् + आस’ म्हणजे ‘असे झाले’,…
बांधकामासाठी आवश्यक असणाऱ्या पारंपरिक सामग्रीमध्ये माती, दगड, खडी, वाळू, विटा, कौले, फरशी, चुना, लाकूड, पत्रे व लोखंड यांचा मुख्यत्वे समावेश होतो. माती : नैसर्गिक रीत्या मोठ्या प्रमाणात आणि सोप्या पद्धतीने…
अब्जांश पदार्थ स्वरूपातील मॉलिब्डेनम डायसल्फाइड या पदार्थाचे औद्योगिक क्षेत्रातील महत्त्व सातत्त्याने वाढत आहे. हा गर्दकाळसर-राखट रंगाचा चमकदार असेंद्रिय पदार्थ आहे. ह्याच्या रेणूचे रासायनिक सूत्र MoS2 असून त्याची रचना दोन सल्फरच्या…
योगासनाचा एक प्रकार. मत्स्य म्हणजे मासा. ह्या आसनाची अंतिम स्थिती माशाच्या शरीराप्रमाणे दिसते म्हणून ह्या आसनास मत्स्यासन हे नाव दिले आहे. विपरीतकरणी, सर्वांगासन तसेच हलासन या आसनांना पूरक म्हणून हे…
फ्लाव्हेल, रिचर्ड अँथोनी : (२३ ऑगस्ट १९४५). इंग्रज जीवशास्त्रज्ञ. त्यांनी २००८ साली स्वीत्झर्लंड येथे लसीच्या मात्रेचे (प्रमाणाचे) मूल्यमापन करण्याकरिता उंदीर-प्रतिकृती (Mouse Model) तयार केली. या कार्याचा मुख्य उद्देश मानवी उंदीर-प्रतिकृतीची…