नामदेव लक्ष्मण व्हटकर: (२४ ऑगस्ट १९२१ - ४ ऑक्टोबर १९८२). सुप्रसिद्ध लेखक, संगीतकार, कुशल प्रशासक, लोककलेचे अभ्यासक, प्रगतीशील शेतकरी, स्वातंत्र्य सैनिक, जागरूक आमदार. चित्रपट निर्माते अशीही त्यांची ओळख आहे. त्यांची…
मोदी, चिनू : (३० सप्टेंबर १९३९- १९ मार्च २०१७). गुजराती आणि उर्दू या दोन्ही भाषांमध्ये सकस लेखन करणारे गुजराती कवी, कादंबरीकार आणि समीक्षक. वडील चंदुलाल तर आई शाशिकांताबेन या दाम्पत्यापोटी…
सेवाक्षेत्र व उच्चतम तंत्रज्ञानावर आधारलेली एक उत्पादन व्यवस्था म्हणजे उत्तर-औद्योगिक अर्थव्यवस्था होय. डॅनियल बेल यांनी १९७० च्या दशकाच्या पूर्वार्धात ‘उत्तर-उद्योगवाद’ (पोस्ट-इंडस्ट्रिॲलिजम) ही संकल्पना मांडली. या संकल्पनेचा अर्थ ‘संगणकीय तंत्रज्ञानाच्या मदतीने…
बालकाच्या आयुष्यातील जन्मानंतरचा साधारणत: चार आठवड्यापर्यंतचा कालावधी हा नवजात शिशू कालावधी म्हणून ओळखला जातो. प्रत्येक बालकाची शारीरिक आणि मानसिक वाढ ही त्याची मातेच्या उदरात असतानाची वाढ, जन्म झाल्यानंतर त्याच्या आरोग्याचा…
भारतातील कलावंतांची एक सर्वांत जुनी संस्था. भारतभर ती ‘इप्टा’ या नावाने ओळखली जाते. स्वातंत्र्य लढ्याच्या वाटचालीबरोबरच दुसर्या महायुद्धाच्या पार्श्वभूमिवर समाजात घडत असलेल्या वैचारिक मंथनाचे संदर्भ या संघटनेला आहे. प्रचंड घडामोडींच्या…
सजीवांच्या एका पिढीकडून पुढील पिढ्यांकडे संक्रमित होऊ शकणाऱ्या जीनोममधील कोणत्याही बदलास उत्परिवर्तन असे म्हणतात. सर्व सजीवांच्या जीनोममध्ये बदल होणे ही नैसर्गिक क्रिया असून त्यामुळे सजीवांच्या जीनोममध्ये वैविध्य येते. उत्क्रांती होण्यासाठी…
मनुष्याच्या दैनंदिन जीवनात मनोरंजन हा अविभाज्य घटक आहे. मनोरंजनाची हौस भागविण्यासाठी पूर्वी राजदरबारात संगीताचे आयोजन करण्यात येत असे. तसेच गावोगावी जत्रा व तत्सम उत्सवातून मनोरंजन होत असे. त्यानंतर रंगभूमी, चित्रपटगृहे…
मनुष्याची बौद्धिक गुणवत्ता आणि परिश्रम, तसेच व्यक्तीच्या सर्जनक्षमतेमुळे त्या व्यक्तीस जी संपत्ती प्राप्त होते, ती बौद्धिक संपदा होय. बौद्धिक संपदेचा प्रत्येक व्यक्तीस जसा फायदा होत असतो, तसाच त्याच्यात असलेल्या कलागुणांचा…
आयटीसी संगीत रिसर्च अकादमी. संपूर्ण भारतभर आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण सांगीतिक कामगिरीमुळे प्रसिद्ध झालेली ही संस्था १ सप्टेंबर १९७७ रोजी कोलकाता येथे सुरू झाली. भारतीय शास्त्रीय संगीताचा प्रसार आणि संवर्धनाचे ध्येय समोर…
एक प्रचलित चित्रपट विधा (genre). या प्रकारातील दृक्-श्राव्य कलाकृतीचे पहिले ज्ञात उदाहरण म्हणजे जॉर्ज मेलिएस् या फ्रेंच चित्रपट दिग्दर्शकाचा इंग्रजीत द हॉन्टेड कॅसल (१८९६) या नावाने प्रसिद्ध असलेला अडीच मिनिटांचा…
गुणसूत्राच्या संख्येत झालेल्या बदलाप्रमाणेच गुणसूत्राच्या रचनेत झालेला बदल (Mutation in chromosome structure) हा गुणसूत्रीय उत्परिवर्तनाचा (Chromosomal mutation) एक प्रकार आहे. मानवाप्रमाणे मानवेतर प्राण्यांमध्येही गुणसूत्राच्या रचनेत झालेला बदल हा गुणसूत्रीय उत्परिवर्तनाचा प्रकार…
भारत हा जगातील औद्योगिक उत्पादनाचे केंद्र बनावे, तसेच भारतामध्ये परकीय गुंतवणुकीचा ओघ वाढून भारताची उत्पादन क्षमता वाढावी या उद्देशातून अस्तित्वात आलेली एक सरकारी योजना. भारतासारख्या प्रंचड लोकसंख्या असलेल्या देशाची उत्पादन…
साचा बनविण्यासाठी वाळूचे जे मिश्रण केले जाते त्यामध्ये वाळू हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. वाळू वापरास योग्य आहे किंवा नाही हे ठरविण्यासाठी तिचे पुढील गुणधर्म तपासावे लागतात. १) सिलिकाचे प्रमाण…
तन्य बिडाचे उत्पादन करताना मॅग्नेशियमची प्रक्रिया केली असल्याने धातू रसामध्ये पातळ मळी (Dross) तयार होण्याचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे तन्य बिडासाठी प्रवेशद्वारांची रचना काळ्या बिडापेक्षा अधिक काळजीपूर्वक करावी लागते. धातू…
फलनिष्पत्ती अर्थसंकल्प ही अलीकडील काळात वेळोवेळी उपयोगात आणली जाणारी शासकीय संकल्पना असून या संकल्पनेने सार्वजनिक अर्थसंकल्पीय क्षेत्रात लक्ष वेधले आहे; परंतु फलनिष्पत्ती अर्थसंकल्पाची अशी कोणतीही शास्त्रीय व्याख्या उपलब्ध नाही. डेव्हिड…