मराठी विश्वकोश

समिती (Samiti)

समिती : वैदिक काळातील सार्वभौम संस्था. प्राचीन भारतीय राजकीय विचारांमध्ये गण, विधा, सभा आणि समिती या संस्था होत्या. त्यांचे उल्लेख ऋग्वेदामध्ये आलेले आहेत. प्राचीन भारतीय राजकीय विचारांमधील समिती ही एक…

दंडनीती (Dandniti)

दंडनीती : प्राचीन भारतीय राजकीय विचार प्रतिपादित करणारा ग्रंथ. ब्रह्मदेव हा या ग्रंथाचा कर्ता आहे. ब्रह्मदेवाचा एक संप्रदाय होता. त्याचे उपासक होते. महाभारताचे शांतीपर्व व गीता हे ग्रंथ मूळ ब्रह्मदेवाच्या…

सुझूकी संयुग्मीकरण विक्रिया (Suzuki coupling reaction)

कार्बनी संश्लेषणातील पॅलॅडियम उत्प्रेरकाद्वारे (Catalyst) संकर संयुग्मीकरण (Coupling) या तंत्राचा वापर करून कार्बनाधारित जटिल रेणू निर्माण करणे शक्य झाले. या संशोधनाबद्दल जपानी शास्त्रज्ञ अकिरा सुझूकी यांना २०१० सालचे रसायनशास्त्र विषयाचे…

अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेस (All India Trade Union Congress)

अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेस : (आयटक). भारतातील कामगार संघटना. ३१ ऑक्टोबर १९२० रोजी या संघटनेची स्थापना झाली. ब्रिटनच्या ट्रेड युनियन काँग्रेसच्या धर्तीवर स्थापन झालेल्या या संघटनेचे ध्येय कामगार हित…

वाय-फाय प्रणाली (Wi-Fi System)

भ्रमणध्वनी किंवा संगणकामधील महाजालकाची (Internet) जोडणी किंवा कोणत्याही आधुनिक संचामधून माहितीची बिनतारी देवाणघेवाण करण्यासाठी प्रामुख्याने वाय-फाय प्रणाली वापरली जाते. आधुनिक संदेशवहनामधील IEEE ८०२.११ या आंतरराष्ट्रीय मानाकांनावर आधारभूत असणारी २.४ आणि…

थुलियम (Thulium)

थुलियम हे आवर्त सारणीतील गट ३ ब मधील विरल मृत्तिका समूहापैकी एक धातुरूप मूलद्रव्य आहे. याची रासायनिक संज्ञा Tm अशी असून अणुक्रमांक ६९ आणि अणुभार १६८·९३४ इतका आहे. थुलियमचे १६९…

रुथेनियम (Ruthenium)

रुथेनियम हे धातुरूप मूलद्रव्य असून याची रासायनिक संज्ञा Ru असून अणुक्रमांक ४४ आणि अणुभार १०१.०७ इतका आहे. याचा रंग रूपेरी करडा असून चमक प्लॅटिनमासारखी असते. इतिहास : एस्टोनियन शास्त्रज्ञ कार्ल…

कॅलिफोर्नियम (Californium)

कॅलिफोर्नियम हे आवर्त सारणीच्या गट ३ मधील मानवनिर्मित घनरूप मूलद्रव्य आहे. याचा अणुक्रमांक ९८ असून अणुभार २५१ इतका आहे. कॅलिफोर्नियम हे ॲक्टिनाइड श्रेणीमधील मूलद्रव्य आहे. आढळ : अतिशय महाग आणि…

ग्लाउबर क्षार (Glauber’s salt)

सोडियम सल्फेट डेकाहायड्रेट या रंगहीन सजल-स्फटिकरूपी संयुगासाठी ग्लाउबर क्षार ही संज्ञा वापरली जाते. याचे रासायनिक सूत्र Na2SO4. १० H2O असे आहे. इतिहास : ग्लाउबर क्षाराचा शोध सर्वप्रथम सतराव्या शतकात योहान…

प्रसवोत्तर दक्षता (Postnatal care)

प्रसूतीनंतर ६-८ आठवड्यांचा कालावधी हा प्रसवोत्तर कालावधी (Postnatal period) म्हणून ओळखला जातो. प्रसवोत्तर दक्षतेचे महत्त्व : प्रसूतीनंतरच्या कालावधीमध्ये मातेला शारीरिक आणि मानसिक आधाराची आवश्यकता असते. मातेची संतुलित आहारविषयक काळजी घेणे…

आ. २. बृहदांत्र विपुटीशोथ

बृहदांत्र विपुटीविकार आणि विपुटीशोथ (Diverticulosis & Diverticulitis)

बृहदांत्र विपुटीविकार (Diverticulosis) हा बृहदांत्रामध्ये म्हणजेच मोठ्या आतड्यात निर्माण झालेला दोष असतो. बृहदांत्र विपुटीविकार (Diverticulosis) : पचनसंस्थेच्या नलिकाकृती अवयवाची रचना ही अन्ननलिका, जठर, पक्वाशय, लहान आतडे, मोठे आतडे आणि गुदाशय…

शारीरिक ठेवण (Posture)

एखादी व्यक्ती उभी राहिल्यानंतर किंवा बसल्यानंतर त्याच्या किंवा तिच्या शरीराची जी अवस्था धारण करते, त्या शरीराच्या अवस्थेला शारीरिक ठेवण असे संबोधले जाते. प्रकार : शारीरिक ठेवणीचे दोन प्रकार आहेत :…

जागतिक मधुमेह दिवस (World Diabetes Day)

मधुमेह या आजाराबद्दल जनजागृती करण्यासाठी १४ नोव्हेंबर हा दिवस जागतिक मधुमेह दिवस म्हणून जगभरामध्ये साजरा केला जातो. आंतरराष्ट्रीय मधुमेह प्राधिकरण (International Diabetes Federation, IOF) या संस्थेद्वारे १९९१ मध्ये ही संकल्पना…

आधुनिकतावाद (Modernism)

ख्रिस्ती धर्मातील एक सुधारणावादी विचारसरणी. एकोणिसाव्या शतकात विज्ञानोदयाच्या व बुद्धिवादाच्या प्रभावाखाली ख्रिस्ती धर्माच्या परंपरागत व तात्त्विक विचारांमध्ये परिवर्तन होऊ लागले. तसेच विज्ञानाशी व बुद्धिवादाशी जुळेल, असा ‘पवित्र-पुस्तकाचा’ (होली बायबलचा) नवा अर्थ…

अंतरंग–बहिरंग योग

महर्षि पतंजलींनी योगसूत्रांमध्ये अष्टांगयोगाचे विवेचन केलेले आहे. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही योगाची आठ अंगे आहेत. यांपैकी पहिली पाच अंगे योगाचे बहिरंग, तर शेवटची तीन…