प्रतिबंधात्मक बाल आरोग्य सेवा (Preventive child health care)

संकल्पना : बहुतांश बालरोग हे टाळता येण्याजोगे असतात. यामुळेच रोग झाल्यानंतर तो बरा करणे किंवा दुष्परिणाम टाळणे यापेक्षा रोग होऊच नये यासाठी प्रयत्न करणे हे यातील परिचर्येचे मुख्य उद्दिष्ट व…

फॉस्फोरिन अब्जांश कण (Phosphorene nanoparticles)

फॉस्फरस या अधातूवर्गीय मूलद्रव्याची पिवळा, तांबडा, सिंधुरी, जांभळा आणि काळा अशी अनेक रंगांची बहुरूपकत्वे निसर्गात आढळतात. त्यांपैकी काळ्या फॉस्फरसपासून फॉस्फोरिनचे (Phosphorene) द्विमितीय अब्जांश कण तयार केले जातात. फॉस्फोरिनची संरचना :…

धातुरूपण (Metal Forming)

अभियांत्रिकी कामामध्ये व इतर व्यवहारांत निरनिराळ्या धातू व मिश्रधातूंपासून विविध प्रकारच्या संरचना वा वस्तू निरनिराळ्या पद्धतींनी तयार करतात. उदा., इमारतींचे व पुलांचे भाग, मनोरे, टाक्या, लोहमार्ग, वाहने, एंजिने, शस्त्रे, यंत्रे,…

प्रातिनिधिक सजीव (Model organisms)

गेली कित्येक शतके प्राणिविज्ञानात पाळीव प्राणी, पक्षी, वन्य प्राणी, कवके, जीवाणू यांसंबंधी अभ्यास करण्यात येत आहे. सुमारे पन्नास वर्षे अभ्यासलेल्या सजीवांमधून जैविक व्यापारांची अधिक माहिती मिळवण्यासाठी संशोधन करण्यात आले. संशोधनामध्ये…

व्हिट्रिऑल (Vitriol)

व्हिट्रिऑल ही रासायनिक संयुगांच्या केवळ एका विशिष्ट गटासाठी वापरली जाणारी सामायिक संज्ञा आहे. या गटात सजल सल्फेटे (Hydrated sulphates) यांचा समावेश होतो. काही निवडक व्हिट्रिऑल संयुगांचे विवरण पुढीलप्रमाणे : व्हिट्रिऑलचे…

Read more about the article दूरमुद्रक (Teleprinter)
आ. १. दूरमुद्रक : दूरध्वनी, टंकलेखन व मुद्रण यंत्र यांची जोडणी.

दूरमुद्रक (Teleprinter)

दूरध्वनी केबलीद्वारे अथवा रेडिओ अभिचालित पध्दतीने (Radio relay system) टंकलेखन यंत्रे एकमेकांना जोडलेली असतात. तसेच त्यांना मुद्रण सुविधा उपलब्ध असते. एका वापरकर्त्याने संदेश प्रेषित करताच तो दूरस्थित वापरकर्त्याला छापील स्वरूपात…

यतिवृषभ (Yativrushabha)

यतिवृषभ : (इ. स. पाचवे, सहावे शतक). एक थोर दिगंबर जैन ग्रंथकार. ह्याच्या जीवनाविषयी फारशी माहिती मिळत नाही. इ. स. ४७८ ते ६०९ च्या दरम्यान तो केव्हा तरी होऊन गेला…

डीऑक्सिरायबोन्यूक्लिइक अम्ल (डीएनए) [Deoxyribonucleic acid (DNA)]

सर्व जनुकांचा संच म्हणजेच सजीवांचा जीनोम (Genome) होय. काही विषाणूंचा अपवाद वगळता सर्व सजीवांचा जीनोम डीएनए रेणूच्या स्वरूपात असतो. इतिहास : रशियन वैज्ञानिक फीबस लेव्हीन (Phoebus Levene) यांनी डीएनए रेणूची…

रायबोन्यूक्लिइक अम्ल (आरएनए) [Ribonucleic acid (RNA)]

रायबोन्यूक्लिइक अम्ल म्हणजेच आरएनए रेणू हे जनुक-अभिव्यक्तीच्या (Gene Expression) प्रक्रियेतील प्रमुख घटक आहेत. सजीव पेशींचा आराखडा आणि बांधणीसाठी आवश्यक माहिती सजीवांच्या डीएनएमध्ये साठवलेली असते. परंतु, डीएनए क्रमानुसार आवश्यक माहिती रायबोसोमपर्यंत…

केंद्रकाम्ले (Nucleic acids)

सजीव पेशींची बहुतेक सर्व रचना आणि जैविक प्रक्रिया प्रथिनांद्वारे (Proteins) होतात. प्रथिनांचे कार्य त्यांच्या विशिष्ट रचनेवर अवलंबून असते. प्रथिन निर्मितीचा आराखडा सजीवांच्या जनुकांमध्ये सांकेतिक रूपात असतो. जनुकांमधील माहितीचा अर्थ लावणे…

तिलोयपण्णत्ति (Tiloya-pannatti)

तिलोयपण्णत्ति : दिगंबर जैन ग्रंथकार यतिवृषभ ह्याने जैन शौरसेनीत लिहिलेला भूगोल-खगोलविषयक ग्रंथ. ‘तिलोयपण्णत्ति’- संस्कृत रूप त्रिलोकप्रज्ञप्ती - म्हणजे त्रिलोकाविषयीचे ज्ञान. ह्या ग्रंथाचा रचनाकाल निश्चितपणे सांगता येत नसला, तरी त्यात आलेल्या…

आयुष : चिकित्सा प्रणाली (Ministry of AYUSH)

आयुष चिकित्सा प्रणाली अंतर्गत भारतीय चिकित्सा पद्धतींचा समावेश होतो. प्रामुख्याने आयुर्वेद, योग आणि नॅचरोपॅथी, युनानी, सिद्ध, होमिओपॅथी या शास्त्रांमधील अभ्यासक्रम आणि संशोधन कार्याचा विकास हे या संघटनेचे मूळ उद्दिष्ट आहे.…

एडवर्ड यंग (Edward Young)

यंग, एडवर्ड : (३ जुलै १६८३ – ५ एप्रिल १७६५). इंग्रज कवी, नाटककार आणि साहित्यसमीक्षक. नव-अभिजाततावाद आणि स्वच्छंदतावाद ह्यांच्या संक्रमणकाळातील यंग हा कवी आणि साहित्यिक होय. हँपशरमधील उप्‌हॅम येथे जन्मला.…

सर वॉल्टर स्कॉट (Sir Walter Scott)

स्कॉट, सर वॉल्टर : (१५ ऑगस्ट १७७१ - २१ सप्टेंबर १८३२). स्कॉटिश कादंबरीकार आणि कवी. जन्म एडिंबरो येथे. त्याचे वडील वकील होते आणि आई एका डॉक्टरांची कन्या होती. बालपणा-पासूनच त्याला वाचनाची…

भारतीय क्रांती दल (Bhartiy Kranti Dal)

भारतीय क्रांती दल : भारतातील राजकीय पक्ष. काँग्रेस पक्षातील गटबाजीने १९६६ च्या सुमारास उग्र स्वरूप धारण केले. देशभर विविध राज्यांमध्ये फुटीरगटांनी पर्यायी काँग्रेस पक्ष स्थापन केले. सप्टेंबर १९६६ मध्ये हुमायून…