इटर्बियम (Ytterbium)

इटर्बियम हे विरल मृत्तिका गटातील एक धातुरूप मूलद्रव्य आहे. याची रासायनिक संज्ञा Yb असून अणुक्रमांक ७० आणि अणुभार १७३·०४ इतका आहे. इतिहास : जे. सी. जी. मारीन्याक यांना १८७८ साली…

अऱ्हेनियस सिद्धांत (Arrhenius Theory)

स्वीडिश शास्त्रज्ञ स्वांटे अऱ्हेनियस (Svante Arrhenius) यांनी १८८७ मध्ये रासायनिक पदार्थांच्या वर्गीकरणासाठी या सिद्धांताची मांडणी केली. रसायनांच्या अम्ल आणि अल्कली या दोन गुणधर्मांचे विश्लेषण करणे हा या सिद्धांताचा हेतू होता.…

अव्वैयार (Avvaiyar)

अव्वैयार : अव्वैयार (औवैयार) हे तमिळ साहित्यातील अतिशय लोकप्रिय नाव असून त्याचा अर्थ ‘आई’ अथवा ‘जैन भिक्षुणी’ असा होतो. ‘म्हातारी’ असाही या शब्दाचा अर्थ असून, ‘सायंकाळचा पाऊस आणि अव्वैयारचा (म्हातारीचा)…

प्रज्ञा

प्रज्ञा या शब्दाचा अर्थ ‘प्रकृष्ट ज्ञान’ अर्थात् संपूर्ण ज्ञान असा होतो. ज्यावेळी व्यक्तीला एखाद्या विषयाचे संपूर्ण ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्या संपूर्ण ज्ञानाला प्रज्ञा असे म्हणतात. ‘ज्ञान’ हा शब्द सर्वसामान्य…

मार्गदर्शन (Guidance)

परिस्थितीचे आकलन करून घेऊन निर्णय घेण्याची क्षमता निर्माण करण्यासाठी व्यक्तीला केलेली मदत म्हणजे मार्गदर्शन. जीवनाच्या कोणत्याही क्षेत्रात यशस्वी होण्याकरिता मार्गदर्शनाची आवश्यकता असते. प्रत्येक व्यक्तीला कोणत्या ना कोणत्या कार्यात निश्चितच मार्गदर्शन…

दि. य. देशपांडे (D. Y. Deshpande)

देशपांडे, दि. य. : ( २४ जुलै १९१७ - ३१ डिसेंबर २००५ ). महाराष्‍ट्रातील एक ज्‍येष्‍ठ तत्‍त्‍वज्ञ व प्राध्यापक. महाराष्‍ट्रात ते दि. य., डि. वाय. आणि नाना या नावांनी ओळखले…

फेरोसिमेंट : एक बहुगुणी बांधकाम साहित्य (Ferrocement : A Versatile Construction Material)

पारंपरिक मोठमोठ्या पद्धतीचे बांधकाम हे प्रबलित सिमेंट काँक्रीटच्या (Reinforced cement Concrete; RCC) ढाच्यात भरलेल्या विटांच्या किंवा प्रखंड भिंतींच्या (Block walls) स्वरूपात असते. परंतु फेरोसिमेंट याच्या विरुद्ध पद्धतीने कार्य करते. फेरोसिमेंटमध्ये…

कोनज्याकु मोनोगातारी (Konjaku Monogatari)

कोनज्याकु मोनोगातारी : कोनज्याकु मोनोगातारी हा जपानी भाषेतला एक कथासंग्रह आहे. याच्या लेखकाबद्दल काहीही माहिती उपलब्ध नाही. काही लोकांच्या मते उजिदाइनागोन मोनोगातारीचा लेखक मिनामोतो नो ताकाकुनी याने या कथांचे संकलन…

केन्स, जॉन नेव्हिल (John Neville Keynes)

केन्स, जॉन नेव्हिल (John Neville Keynes) : ( ३१ ऑगस्ट १८५२ – १५ नोव्हेंबर १९४९ ). प्रसिद्ध ब्रिटिश तर्कशास्त्रज्ञ, अर्थतशास्त्रज्ञ आणि जगप्रसिद्ध अर्थतशास्त्रज्ञ जॉन मेनार्ड केन्स यांचे ते वडील. त्यांचा…

शिलप्पधिकारम् (Silappathikaram)

शिलप्पधिकारम् : प्राचीन, अभिजात तमिळ महाकाव्य. इळंगो अडिगळ या कवीने ते सु. दुसऱ्या शतकात रचले. इळंगो अडिगळ हा शेंगुट्टवन या चेर राजाचा धाकटा भाऊ. त्याने तरुणपणापासूनच जैन संन्याशाचे आयुष्य व्यतीत…

माकुरानो सोशि (Makurano Soushi)

माकुरानो सोशि : हेइआन कालखंडामधील रोजनिशी. द पिलो बुक हे या रोजनिशीचे इंग्रजी शीर्षक होय. ही गेंजी मोनोगातारी  या साहित्य कृतीइतकीच महत्वाची आहे. सेई शोनागुन ह्या स्त्री लेखिकेने लिहिलेली ही…

गानवर्धन, पुणे (Ganvardhan, Pune)

गायन, वादन, नृत्य यांचा समाजात प्रसार व्हावा या ध्येयाने प्रेरित होऊन कृष्णा गोपाल ऊर्फ कृ. गो. धर्माधिकारी यांनी ८ नोव्हेंबर १९७८ रोजी पुण्यामध्ये या संस्थेची स्थापना केली. संगीत सभांमध्ये कला…

सत्य (Truth)

सत्य या शब्दाला अनेक अर्थ आहेत. या विश्वाच्या मुळाशी असलेले तत्त्व अंतिम सत्य या शब्दात व्यक्त केले जाते, त्या वेळी सत्य हे ‘Reality’ (सद्वस्तू, वास्तव) या इंग्रजी शब्दाचे भाषांतर असते.…

अभिनिवेश

महर्षि पतंजलींनी वर्णिलेल्या पाच क्लेशांपैकी अभिनिवेश हा एक क्लेश आहे. व्युत्पत्तीनुसार अभिनिवेश या शब्दाचा अर्थ - ‘अभि’- सर्व बाजूंनी, ‘नि’-खाली, ‘विश्’- प्रवेश करणे असा होतो. योगदर्शनानुसार अभिनिवेश ही पारिभाषिक संज्ञा…

प्रातिभ (ज्ञान)

विश्वातील सर्व वस्तूंचे योग्याला होणारे ज्ञान म्हणजे प्रातिभ ज्ञान होय. हे प्रातिभ ज्ञान योग्याला विवेकख्यातीच्या अनुषंगाने विनासायास होते, त्यासाठी कोणतेही प्रयत्न लागत नाहीत. पुरुष आणि प्रकृती (त्रिगुण) यांमधील भेदाचे ज्ञान…