मराठी विश्वकोश

पालघाट टी. एस. मणी अय्यर (Palghat T. S. Mani Iyer)

मणी अय्यर, पालघाट टी. एस. : (१२ जून १९१२ – ३० मे १९८१). स्वत:ची वेगळी वादन शैली निर्माण करून मृदंग वादनामध्ये ठळक योगदान दिलेले कर्नाटक संगीतातील एक महत्त्वपूर्ण कलाकार. कर्नाटक…

बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी (Bombay Natural History Society)

(स्थापना : सन १८८३). भारतातील एक जुनी विज्ञान संस्था. मुंबईतील काही हौसी निसर्गप्रेमींनी भटकंती अंती एकत्र येऊन जमा केलेली माहिती एकमेकांना सांगण्यासाठी व्हिक्टोरिया आणि आल्बर्ट पदार्थ संग्रहालयाची वास्तू निवडली. सध्या…

एम. एस. गोपालकृष्णन (M. S. Gopalakrishnan)

गोपालकृष्णन, मायलापोर सुंदरम् : (१० जून १९३१—३ जानेवारी २०१३). आपल्या विशिष्ट वादनशैलीमुळे आणि कर्नाटक तसेच हिंदुस्थानी संगीतावरील प्रभुत्वामुळे विख्यात झालेले एक प्रसिद्ध व्हायोलीन वादक. त्यांना एमएसजी या नावानेही संगीतजगतात ओळखले जाते.…

पी. सांबमूर्ती (P. Sambamoorthi)

पिचू सांबमूर्ती : (१४ फेब्रुवारी १९०१ — २३ ऑक्टोबर १९७३). ज्येष्ठ संगीततज्ज्ञ, लेखक, संगीताचे प्राध्यापक आणि कर्नाटक संगीताबरोबरच पाश्चात्य संगीताची माहिती असलेले निपुण समीक्षक. पिचू सांबमूर्ती यांचा जन्म तत्कालीन मद्रास…

नान्सेन इन्व्हायरन्मेंट रिसर्च सेंटर (कोची, केरळ, इंडिया); नर्सी- एनईआरसीआय (Nansen Environmental Research, Kochi, Kerala, India; NERCI)

(स्थापना : १९९९). (एनईआरसीआय). नान्सेन इन‌्व्हायरन्मेंट रिसर्च सेंटर अर्थात नर्सी असे या संस्थेचे नाव नोबेल पारितोषिक विजेते नॉर्वेजियन समन्वेषक, प्राणिवैज्ञानिक, मुत्सद्दी संशोधक फ्रित्यॉफ नान्सेन (Fridtjof Nansen) यांच्या नावाने नॉर्वे देशात…

तानसेन सन्मान, मध्य प्रदेश (Tansen Samman, Madhya Pradesh)

या पुरस्काराचे संपूर्ण नाव ‘राष्ट्रीय तानसेन सम्मान’ असे आहे. भारतीय शास्त्रीय संगीतातील हा एक मानाचा पुरस्कार असून तो मध्यप्रदेश शासनाकडून दिला जातो. भारतीय संगीतातील ऐतिहासिक महत्त्व असलेल्या तानसेन यांच्या नावाने…

भारतीय स्टेट बँक (State Bank of India)

भारताची एक प्रमुख राष्ट्रीयकृत बँक. भारतात इ. स. १८५७ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीची राजवट संपुष्टात आल्यानंतर भारतातदेखील इंग्लंड प्रमाणे मध्यवर्ती बँक असावी असा विचार झाला. त्यामुळे इ. स. १८५७ च्या…

घळई (Gorge)

नदीच्या किंवा प्रवाहाच्या क्षरण (झीज) कार्यामुळे खडकाळ प्रदेशांत निर्माण होणाऱ्या अरुंद व खोल दरीला घळई किंवा निदरी असे संबोधले जाते. सामान्यपणे घळई हे भूमिस्वरूप पर्वतीय किंवा डोंगराळ प्रदेशांतील कठीण खडकांच्या…

विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र (Vikram Sarabhai Space Centre-VSSC)

(स्थापना : १९६२). विक्रम साराभाई अंतराळ केंद्र किंवा विक्रम साराभाई स्पेस सेंटर (व्हीएसएससी; VSSC) हे भारत सरकारच्या अंतराळ विभाग (डिपार्टमेंट ऑफ स्पेस; DOS) अंतर्गत भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इंडियन स्पेस…

घळ (Gully; Ravine)

घळ हे पावसाच्या पाण्याच्या क्षरण (धूप) कार्यामुळे जमिनीवर, विशेषत: डोंगरउतारावर, नद्यांच्या पूरमैदानात किंवा पायऱ्यापायऱ्याच्या उतारावर तयार झालेले अरुंद, खोल, लांब व बहुदा वाकडेतिकडे भूमिस्वरूप आहे. धूप हे घळ निर्मितीचे प्रमुख…

एस्कर (Esker)

हिमक्षेत्राच्या विशिष्ट तऱ्हेच्या निक्षेपण कार्याने निर्माण झालेले नागमोडी लाबंट आकाराचे उंचवटे वा डोंगर. एस्कर हा शब्द आयरिश शब्द ‘एइस्किर’पासून आला आहे, ज्याचा अर्थ ‘कटक किंवा लांबट उंचवटा, विशेषत: दोन मैदाने…

सतीश धवन अंतराळ केंद्र शार (Satish Dhawan Space Centre SHAR)

(स्थापना : १९७०). भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेद्वारा (इंडियन स्पेस रिसर्च ऑर्गनायझेशन; इस्रो; ISRO) केल्या जाणाऱ्या अंतराळ संशोधनासाठी जी केंद्रे उभारण्यात आली, त्यांपैकी ‘शार’ (श्रीहरिकोटा हाय अल्टीट्युड रेंज; एसएचएआर; SHAR) केंद्राची…

जोहरा सहगल (Zohra Sehgal)

सहगल, जोहरा : (२७ एप्रिल १९१२—१० जुलै २०१४). नृत्यक्षेत्रात आणि चित्रपटक्षेत्रात दीर्घकाळ काम करणाऱ्या प्रसिद्ध अभिनेत्री आणि नर्तिका, नृत्यदिग्दर्शिका. नृत्य मंडळाच्या सदस्या म्हणून सहगल यांनी त्यांच्या कारकीर्दीची सुरुवात केली. तर…

केंद्रीय औषधी अनुसंधान संस्थान (Central Drug Research Institute – CDRI)

(स्थापना : १७ फेब्रुवारी १९५१). सेंट्रल ड्रग रिसर्च इन्स्टिट्यूट (संक्षिप्त - सीडीआरआय) ही संस्था भारत सरकारच्या विज्ञान आणि प्रौद्योगिकी मंत्रालयाच्या वैज्ञानिक आणि औद्योगिक अनुसंधान परिषद (कौन्सिल फॉर सायंटिफिक अँड इंडस्ट्रियल…

कंकणद्वीप (Atoll)

बांगडीसारखे, जवळजवळ वर्तुळाकार प्रवाळद्वीप. याच्या आतल्या बाजूस २० ते १०० मी. खोलीचे, सपाट तळाचे खारकच्छ असून त्याभोवती लहान लहान प्रवाळद्वीपांचे वर्तुळ बनलेले असते. त्यातून खारकच्छात शिरण्यास खोल पाण्याचा मार्ग असतो.…