मानवी चेतासंस्थेचे एक महत्त्वाचे इंद्रिय. सु. १० अब्ज चेतापेशींचे जाळे असलेल्या मेंदूचे कार्य थक्क करणारे आहे. शरीरातील सर्व कार्यांवर मेंदूचे नियंत्रण असते. सर्व प्रकारच्या भावभावना, विचार, ज्ञानेंद्रियांकडून मिळणाऱ्या संदेशांचे आकलन,…
मानवी उत्क्रांतीतील एक महत्त्वाचे कौशल्य. मानवपूर्व अवस्था ते आधुनिक मानव उत्क्रांतीच्या घडामोडींमध्ये दगडांना व हाडांना कृत्रिमपणे आकार देऊन त्यांची हत्यारे व अवजारे बनवण्याचे तंत्र विकसित होण्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. प्राण्यांचे…
चिंपँझी या कपिचे पूर्वज व मानव प्रजातीचे पूर्वज यांच्या शाखा सुमारे ८० ते ६० लक्ष वर्षपूर्व या काळात वेगळ्या झाल्यानंतर मानवी उत्क्रांतीची वाटचाल निराळ्या दिशेने सुरू झाली. या नंतर शरीररचनेत…
सेवालाल महाराज : (१५ फेब्रुवारी १७३९—४ डिसेंबर १८०६). गोर-बंजारा समुदायाचे आध्यात्मिक गुरू, समाजसुधारक आणि आधुनिक संत. त्यांचा जन्म गोलार दोडी तांडा, ता. गुंटी, जि. अनंतपूर (आंध्र प्रदेश) येथे बंजारा समाजातील…
इमारत बांधकामामध्ये इमारत कोरडी असणे आवश्यक आहे. निकृष्ट आराखडा, त्रुटीयुक्त बांधकाम व कमी दर्जाच्या साहित्याचा वापर यांमुळे इमारतीमध्ये ओलावा येतो. ओलाव्यामुळे फक्त इमारतीच्या कार्यशील कालावधीवर (Life span) वाईट परिणाम होऊ…
आफ्रिकेच्या आग्नेय किनाऱ्याजवळून वाहणारा हिंदी महासागरातील पृष्ठीय सागरी प्रवाह. दक्षिण गोलार्धात व्यापारी वाऱ्यांच्या प्रभावामुळे हिंदी महासागरात भोवऱ्यासारखे चक्राकार सागरी प्रवाह आढळतात. हा प्रवाह १०° द. ते २०° द. अक्षवृत्तांच्या दरम्यान…
उत्तर अटलांटिक महासागरातील द्वीपसमूह आणि पोर्तुगालचा स्वायत्त प्रदेश. क्षेत्रफळ २,३२२ चौ. किमी.; लोकसंख्या २,४२,७९६ (२०२४ अंदाजे). पोर्तुगालच्या मुख्य भूमीपासून पश्चिमेस सुमारे १,६०० किमी. अंतरावर ही बेटे आहेत. या बेटांचा अक्षवृत्तीय…
कझाकस्तान देशाची राजधानी व मध्य आशियातील अत्याधुनिक शहरांपैकी एक. लोकसंख्या १३,२४,११० (२०२४ अंदाजे). हे देशाच्या उत्तर मध्य भागी ट्रांस-कझाकस्तान व दक्षिण सायबिरीया लोहमार्गावर, इशिम नदीकिनारी वसलेले आहे. हे दळवळणाचे केंद्र…
अर्थशास्त्राची एक उपशाखा. ही शाखा साधारणपणे एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून उदयास आली, असे मानले जाते. ‘अर्थशास्त्र हे सतत बदलत जाणारे, विकास पावत जाणारे शास्त्र आहे’ हा या विचारधारेचा गाभा आहे. परंपरेनुसार…
जगदाळे, निवृत्ती गोविंद (Jagdale, Nivrutti Govind) : (४ फेब्रुवारी १९०३ – ३० मे १९८१). महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील एक शिक्षण प्रसारक व समाजसुधारक. जगदाळे मामा म्हणून परिचित. सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी तालुक्यातील…
स्त्रिया आणि पुरुष यांच्या शरीररचनांमध्ये फरक आहे; पण समाजामध्ये स्त्रिया आणि पुरुषांबाबत जे भेदभाव केले जातात, त्या सर्वांचे कारण आपल्याला त्यांच्या शारीरिक फरकांमध्ये सापडेलच असे नाही. शारीरिक फरकांव्यतिरिक्त स्त्रिया आणि…
सातारा जिल्ह्यातील कृष्णेची सर्वांत मोठी उपनदी व महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी मानली जाणारी नदी. कोयना महाबळेश्वर पठाराच्या पश्चिम भागातील एलफिन्स्टन पॉइंटजवळ (१७° ५८’ उत्तर आणि ७३° ४३’ पूर्व) उगम पावते. ती सातारा…
जुने महाबळेश्वर. महाराष्ट्र राज्याच्या सातारा जिल्ह्यातील सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर वसलेल्या महाबळेश्वर या प्रसिद्ध पर्यटनस्थळानजीकच क्षेत्र महाबळेश्वर हे हिंदूंचे पवित्र धार्मिक व सांस्कृतिक ठिकाण, तसेच एक पर्यटनस्थळ आहे. महाबळेश्वर हे त्याच नावाच्या…
विद्यार्थ्यांचा शारीरिक, बौद्धिक, भावनिक असा सर्वांगीण विकास होण्याच्या दृष्टीने विद्यार्थ्यांचे व्यक्तिमत्त्व कसे आकाराला येत आहे, हे नियमितपणे पडताळून पाहणे म्हणजेच आकारिक मूल्यमापन होय. आकारिक मूल्यमापनाचा उपयोग विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन प्रगतीवर सातत्याने…
जनजाती, गिरीजन, विमुक्त जमाती, भटक्या जमाती आणि अनुसूचित जमाती (आदिवासी) यांच्या शैक्षणिक प्रगतीकरिता उघडण्यात आलेली निवासी विद्यालये म्हणजे आश्रमशाळा. भारत सरकारच्या व्याख्येनुसार ‘आश्रमशाळा या निवासीशाळा असून त्या आदिवासी समाजाची पुरेशी…