रज्जुमान (Chordata) संघातील (समपृष्ठरज्जू किंवा पृष्ठवंशरज्जू असलेल्या) पृष्ठवंशी उपसंघात पाठीचा कणा (मेरुदंड) असलेल्या प्राण्यांचा समावेश होतो. पाठीचा कणा असणाऱ्या, क्लोमांद्वारे श्वसन करणाऱ्या व परांच्या साहाय्याने हालचाल करणाऱ्या शीतरक्ताच्या जलचर प्राण्यांचा…
मेसोपोटेमियन शिल्पकलेतील दुसरा महत्त्वपूर्ण कालावधी. प्रारंभिक कांस्य (ब्राँझ) युगात प्रारंभिक राजवंश काळा’मध्ये (इ.स.पू. २९०० ते २३३४) मेसोपोटेमियात सुमेरियन साम्राज्याचा उदय झाला. या काळाचे (१) इ.स.पू. २९०० ते २८००, (२) इ.स.पू.…
कृष्ण बलदेव वैद : (२७ जुलै १९२७ - ६ फेब्रुवारी २०२०). आधुनिक हिंदी साहित्यातील सुप्रसिद्ध कथा आणि कादंबरीकार. नाटक आणि अनुवादाच्या क्षेत्रातही त्यांनी मोठे योगदान दिले आहे.लेखनातील नाविन्यपूर्ण रचनाशैली, आशय…
बी. रघुनाथ : (१५ ऑगस्ट १९१३-७ सप्टेंबर १९५३) मराठीतील सुप्रसिद्ध ललित लेखक, कवी, कथाकार, कादंबरीकार व लघुनिबंधकार. बी. रघुनाथ यांचा जीवन परिचय भगवान रघुनाथ कुलकर्णी हे त्यांचे मूळ नाव. मराठवाड्यातील…
बिहार राज्यातील एक महत्त्वाचे नवाश्मयुगीन पुरातत्त्वीय स्थळ. हे बिहारच्या सारण जिल्ह्यात गंगा आणि घाघरा (घागरा) नदीच्या संगमावर छपरा या ठिकाणापासून दक्षिण-पूर्वेस ११ किमी. अंतरावर आहे. बौद्ध धर्मग्रंथात भिक्षू आनंदच्या संदर्भात,…
मेसोपोटेमियातील अकेडियन साम्राज्याच्या काळातील शिल्पकला. अभिजात सुमेरियन काळाचा अस्त इ.स.पू.सु. २३०० मध्ये अकेडियन साम्राज्याच्या उदयाबरोबर झाला. सेमिटिक भाषा असलेल्या अकेडियन साम्राज्याने इ. स. पू. २२७१ ते २१५४ दरम्यान फक्त मेसोपोटेमियाच…
आशिया खंडातील मेसोपोटेमिया या एका प्राचीन व प्रसिद्ध देशात आकारास आलेली शिल्पकला. तिला तिच्या प्राचीन नावावरून मेसोपोटेमियन शिल्पकला म्हणून ओळखले जाते. पश्चिम आशियातील टायग्रिस-युफ्रेटीस नद्यांच्या मधील सुपीक प्रदेशाला प्राचीन ग्रीकांनी…
निमज्जित माध्यम शुद्धीकरण प्रकारच्या पद्धतीमध्ये सांडपाण्याचा माध्यमावरील प्रवाह खालून वर (upflow) किंवा वरून खाली (downflow) होतो, तसेच माध्यम पूर्णपणे सांडपाण्यात बुडवलेले असते. वायुमिश्रण टाकीमध्ये वायुजीवी जीवाणूंना लागणारा प्राणवायू संपीडित हवेच्या…
पावटे, डी. सी. : (२ ऑगस्ट १८९९ - १७ जानेवारी १९७९). विख्यात भारतीय गणितज्ज्ञ, लेखक, मुंबई प्रांताचे पहिले भारतीय शिक्षण संचालक आणि पंजाब राज्याचे माजी राज्यपाल. ‘रँग्लर पावटे’ म्हणूनही ते…
आशिया खंडातील मेसोपोटेमिया या प्राचीन प्रसिद्ध देशात आकारास आलेल्या शिल्पकलेचा सुरुवातीचा कालखंड ऊरूक काळ म्हणून ओळखला जातो. सुमेरियन नगरराज्यांचा उदय प्रागैतिहासिक - ताम्रपाषाण ते प्रारंभिक कांस्य (ब्राँझ) युगातील उबाइड (इ.स.पू.…
पटल जैव-अभिक्रियाकारक : (membrane bioreactor) : भौतिक पद्धतीमधील पटलांचा आणि जैविक पद्धतीमधील जीवाणूंचा एकत्रित उपयोग करून शुद्धीकरणाचा हा मार्ग शोधला गेला आहे. त्यामध्ये वायुजीवी आणि अवायुजीवी असे दोन्ही प्रकारचे जीवाणू…
आधारित वृद्धी या प्रकारच्या प्रक्रियांत सांडपाण्यामध्ये ठेवलेल्या घन माध्यमावर किंवा त्यावर शिंपडलेल्या सांडपाण्यामुळे जीवाणु वाढतात व शुद्धीकरण करतात, (पहा : घरगुती सांडपाणी : वायुमिश्रण) उदा., ठिबक गाळण पद्धत (Trickling Filter),…
पशुवैद्यकीय क्षेत्रात अब्जांश तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ रोगावर प्रतिबंध आणि उपचार एवढ्यापुरता मर्यादित नाही. जनावरांचे संगोपन, पोषण, पुनरुत्पादन, आजारांवर उपचार अशा अनेक गोष्टींसाठी हे तंत्रज्ञान अतिशय उपयुक्त आहे. प्राण्यांच्या आजारांवरील उपचारासाठी…
शेतातील पिके, साठविलेले अन्नधान्य, कपडे, लाकूड इ. जीवनावश्यक साहित्याचा नाश करणाऱ्या कीटकांचा नाश करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या रसायनांना कीटकनाशके असे म्हणतात. पर्यावरणाचे संतुलन आणि आरोग्य राखण्यासाठी हानीकारक कीटकांची संख्या किमान पातळीवर…
लव्हीन, फीबस : (२५ फेब्रुवारी १८६९ – ६ सप्टेंबर १९४०). रशियात जन्मलेले अमेरिकन जीवशास्त्रज्ञ. न्यूक्लिक आम्लाचा अभ्यास करणारे ते अग्रणी संशोधक होते. लव्हीन यांचा जन्म रशियाच्या सगोर या शहरात एका…