संवेदनेचे ग्रहण करणाऱ्या प्रत्येक ग्राहीला संवेदनाग्राही असे म्हणतात. संवेदनांचे ग्रहण करण्यासाठी तंत्रिका कोशिकांपासून निघणाऱ्या अभिवाही (संदेश किंवा आवेग तंत्रिका केंद्राकडे पाठविणाऱ्या) तंतूंचा विशेष पद्धतीने विकास होऊन त्यांच्या टोकांशी संवेदनाग्राहींची निर्मिती झालेली असते. ग्राही…
केंद्रशासन व राज्यशासन यांमधील वित्तीय असंतुलन हे केंद्रीय वित्त आयोगाद्वारे सोडविले जाते. केंद्रशासनाद्वारे केंद्रीय कराच्या माध्यमातून महसूल गोळा केला जाऊन तो वित्त आयोगाच्या शिफारशीनुसार राज्यांना अनुदान स्वरूपात वर्गीकृत केला जातो.…
पुरामानववैज्ञानिकांनी मानवी जीवाश्मांतील नव्याने सुचवलेली परंतु सर्वमान्य न झालेली एक जाती. इथिओपियात आवाश नदीच्या खोऱ्यात बोडो डी`आर (Bodo D`ar) या ठिकाणी संशोधक जॉन ई. काल्ब यांच्या नेतृत्वाखालील मोहिमेतील सदस्यांना १९७६…
इंडोनेशिया येथील एक पुरातन मानवी जाती. इंडोनेशियातील फ्लोरेस या बेटावर सन २००३ मध्ये लिआंग बुआ (Liang Bua) या गुहेत एका मादीच्या शरीरातील जवळजवळ सर्व हाडांचे जीवाश्म मिळाले. या मादीचा आकार…
एक विलुप्त पुरातन मानवी जाती. केन्यातील (केनिया) कूबी फोरा या पुरातत्त्वीय अवशेषांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या स्थळावर केनियन अभ्यासक बर्नार्ड नेगीनो आणि केनियन पुरामानवशास्त्रज्ञ रिचर्ड लीकी (१९४४-२०२२) यांना १९७५ मध्ये एका वयस्क…
संवेदनाचा एक महत्त्वाचा प्रकार. सर्व सजीवांना गंध संवेदातून अत्यावश्यक माहिती उपलब्ध होते. बहुतेक सजीवांतील गंध मार्गातील ग्राही प्रथिने आणि गंधज्ञान कार्यपद्धती जवळजवळ एकसारखी आहे. गंध ग्राहीभोवती असलेल्या द्रवामध्ये गंध रेणू…
(संवेद). सर्व सजीवांमध्ये परिसरातून विशिष्ट माहिती जमवणे आणि त्याला प्रतिसाद देणे यासाठी ‘संवेदन’ ही महत्त्वाची जैविक पद्धती आहे. बहुधा हा प्रतिसाद उद्दीपकाच्या स्वरूपात असतो. उदा., मानवी मेंदू भोवतालच्या परिसरामधून सतत माहितीस्वरूपात…
पुरातन मानवी जाती. आधुनिक मानवांच्या उत्क्रांतीची कहाणी फक्त ⇨निअँडरथल वआधुनिक मानव या दोन समूहांपुरती मर्यादित नाही हे अलीकडेच लक्षात आले आहे. रशियातील अल्ताई पर्वतरांगेत डेनिसोव्हा नावाची गुहा (स्थानिक नाव आजुताश)…
अधिवासातील नैसर्गिक घटकांची माहिती मिळवणे व ती आपल्या प्रजातीमधील अन्य सजीवांपर्यंत पोहोचवणे या क्रिया सजीवांना टिकाव धरण्यासाठी आवश्यक असतात. विशिष्ट ध्वनी, गंध, पिसांची किंवा केसांची रंगसंगती, शारीरिक हालचाली, विद्युत लहरी…
पाटील, लीलाताई (Patil, Lilatai) ꞉ (२८ मे १९२७ – १५ जून २०२०). प्रसिद्ध शिक्षणतज्ज्ञ. लिलाताईंचा जन्म पुणे येथे झाला. प्रसिद्ध लेखक व कादंबरीकार ना. सी. फडके यांच्या त्या कन्या. प्राथमिक…
सुब्बा राव, आय. व्ही. : (२० डिसेंबर १९३४ – १४ ऑगस्ट २०१०). भारतीय मृदाशास्त्रज्ञ व कृषिशास्त्रज्ञ. त्यांचे संपूर्ण नाव इदुपुगांती वेंकट सुब्बा राव असे आहे. सुब्बा राव यांचा जन्म पश्चिम…
सिंग, तेजिंदर हरपाल : (२८ जून १९३५ – १० नोव्हेंबर २०२१). भारतीय कापूस शास्त्रज्ञ. नगदी पीक (कॅश क्रॉप) कापूस यामध्ये मोलाचे संशोधन करून त्यांनी शेतकऱ्यांना कमी कालावधीत अधिक उत्पन्न मिळवून…
चक्रवर्ती, काजल : (२४ डिसेंबर १९७३). केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्थेतील एक प्रमुख वैज्ञानिक. चक्रवर्ती यांचे प्रमुख संशोधन सागरी वनस्पती व प्राणी यांपासून जैव सक्रिय रेणूंची निर्मिती, अन्न रसायनशास्त्र आणि…
एक विलुप्त मानवी जाती. दक्षिण आफ्रिकेतील गौतेंग प्रांतातील रायझिंग स्टार गुहांमधील दिनलेदी (Dinaledi) या गुहेच्या एका पोकळीत (चेंबर) अनपेक्षितपणे १५५० जीवाश्मांचा शोध लागल्यानंतर (२०१३) मानवी उत्क्रांतीची कहाणी वाटते तेवढी सरळसोट…
इरेक्टस मानवाप्रमाणे पश्चिम व मध्य यूरोपमधील सर्वांत प्राचीन मानव जाती. ‘ॲन्टेसेसर’ हा लॅटिन शब्द असून त्याचा अर्थ ‘अग्रणी’, ‘प्रारंभी बसणारा’ किंवा ‘पूर्वसुरी’ असा त्याचा अर्थ आहे. या जातीचे अवशेष उत्तर…