पृथ्वीवर मोठ्या भौगोलिक क्षेत्रात निसर्गत: अनेक वनस्पतींचे भिन्न आणि मोठे समुदाय आढळतात. त्याचबरोबर अशा अधिवासात राहणारे प्राणीही आढळतात. सजीवांच्या अशा एकत्र समुदायाला जीवसंहती म्हणतात. जमिनीवर आढळणाऱ्या वेगवेगळ्या जीवसंहतीच्या सीमा या…
भारतात सर्वत्र आढळणारे शोभेच्या फुलाचे एक झुडूप. ही वनस्पती फुले येणाऱ्या माल्व्हेसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव हिबिस्कस रोजा-सायनेन्सिस आहे. ती मूळची चीनमधील असून नंतर तिचा प्रसार भारतात झाला असावा,…
सुवासिक फुलांची एक प्रजाती. जॅस्मिनम (जास्मिन) ही प्रजाती ओलिएसी कुलातील असून यामधील सर्व वनस्पतींना सुगंधी फुले येतात. ओलिएसी कुलाला पारिजातक कुल असेही म्हणतात. या प्रजातीत सु.२०० जाती असून भारतात आढळणाऱ्या…
स्वाद ओळखणारे मुख्य इंद्रिय. या इंद्रियाचा समावेश पाच ज्ञानेंद्रियांमध्ये होतो. अन्नग्रहण करताना होणाऱ्या चघळणे, चावणे, गिळणे इत्यादी क्रियांना जीभ मदत करते. मनुष्यामध्ये शब्दोच्चार करणे हे जिभेचे आणखी एक कार्य आहे.…
आधुनिक रेणवीय जीवशास्त्रामध्ये एखादया सजीवाचा जीनोम म्हणजे त्या सजीवाच्या जनुकीय माहितीचा संपूर्ण संच. ही माहिती त्या सजीवाच्या शरीरातील डीएनए (किंवा विषाणूंचा विचार करताना, आरएनए) च्या स्वरूपात साठविलेली असते. जीनोेममध्ये जनुकांचा…
समखुरी गणाच्या जिराफिडी कुलातील सस्तन प्राणी. जलद गतीने चालणारा या अर्थाच्या 'झरापा' या अरबी शब्दापासून जिराफ हा शब्द आलेला आहे. जिराफाचे वास्तव्य फक्त आफ्रिकेतील सहाराच्या दक्षिण भागातील खुल्या वनक्षेत्रात आहे.…
ही वर्षायू वनस्पती एपिएसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव क्युमीनम सायमिनम आहे. गाजर, कोथिंबीर, ब्राह्मी, बडीशेप या वनस्पतीही एपिएसी कुलातील आहेत. जिऱ्याची लागवड सुवासिक फळांकरिता (बिया) करतात. याच्या फळांनाही सामान्यपणे…
सजीवांमध्ये घडणाऱ्या रासायनिक प्रक्रियांचा अभ्यास जीवरसायनशास्त्रात केला जातो. प्राणी, वनस्पती आणि इतर सजीवांच्या पेशींमध्ये जे रेणू आढळतात त्यांसंबंधीचे संशोधन जीवरसायनतज्ज्ञ या शाखेत करतात. अनेक मूलद्रव्ये उदा., कार्बन, हायड्रोजन, ऑक्सिजन, नायट्रोजन…
सजीवांनी निर्माण केलेल्या आणि उत्सर्जित केलेल्या प्रकाशाच्या आविष्काराला जीवदीप्ती म्हणतात. जीवदीप्ती हा आविष्कार रासायनिक क्रियेमुळे निर्माण होतो. काजव्याची अळी आणि प्रौढ काजवा अंधारात जीवदीप्तीमुळे चमकतात. काही जीवाणू, आदिजीव, कवचधारी, सागरी…
एखादया व्यक्तीची ओळख त्याच्या शारीरिक लक्षणांवरून किंवा वर्तनानुसार करण्याच्या पद्धतीला जीवओळख म्हणतात. या पद्धतीचा वापर मुख्यत्वे एखाद्या व्यक्तीची ओळख पडताळण्यासाठी केला जातो. १८५८ साली स्कॉटलंड पोलिसांनी सर्वप्रथम या तंत्राचा वापर…
सजीवांची संरचना, कार्य, वाढ, उत्पत्ती, उत्क्रांती आणि अधिवास याचा अभ्यास करणारी विज्ञानाची शाखा. विज्ञानाचे नैसर्गिक विज्ञान आणि सामाजिक विज्ञान असे दोन प्रकार करतात. नैसर्गिक विज्ञानात निसर्गात घडणाऱ्या आविष्कारांचे निरीक्षण आणि…
सजीवांना निर्जीवापासून वेगळे दर्शविणाऱ्या प्रक्रियांना जीवन प्रक्रिया म्हणतात. वास्तविक सजीवांमध्ये असणारी सर्व संयुगे आणि मूलद्रव्ये निर्जीव आहेत. परंतु जैवरेणू पेशीबद्ध झाल्याने काही जीवन प्रक्रिया पेशींमध्ये घडून येतात. या जीवन प्रक्रिया…
जीवविज्ञानाची एक शाखा. भौतिकीतील नियम आणि सिद्धांतांच्या आधारे जैविक प्रणालींचा अभ्यास जीवभौतिकी या शाखेत केला जातो. रेणवीय पातळीपासून पूर्ण सजीव आणि परिसंस्था अशा सर्व पातळींवरील जैविक संघटनांचा अभ्यास या शाखेत…
सर्व सजीवांच्या वाढीसाठी कर्बोदके, मेद, प्रथिने आवश्यक असतात. या कार्बनी पदार्थांव्यतिरिक्त काही विशिष्ट कार्बनी संयुगांची अल्प प्रमाणात आवश्यकता असते. या संयुगांची त्रुटी निर्माण झाल्यास सजीवांची वाढ खुंटते. तसेच त्यांना काही…
हा सदापर्णी वृक्ष लॉरेसी कुलातील असून त्याचे शास्त्रीय नाव सिनॅमोमम कॅम्फोरा असे आहे. हा वृक्ष मूळचा तैवान, चीन व जपान येथील असून भारतात डेहराडून, सहारनपूर, कोलकाता, निलगिरी व म्हैसूर या…