मराठी विश्वकोश

काजवा (Fire fly)

अधूनमधून किंवा एकसारखा प्रकाश देणारा एक कीटक. कोलिऑप्टेरा गणाच्या भुंग्याच्या (लॅपिरिडी) कुलात याचा समावेश होतो. काजवा निशाचर भुंगा आहे. त्याच्या सु. २,००० जाती असून अंटार्क्टिका खंड वगळता हा कीटक सर्व…

लुई लीकी (Louis Leakey)

लीकी, लुई : (७ ऑगस्ट १९०३–१ ऑक्टोबर १९७२). विख्यात केनियन पुरामानवशास्त्रज्ञ व पुरातत्त्वज्ञ. त्यांचा जन्म केनियातील (ब्रिटिश ईस्ट आफ्रिका) काबेटे येथे झाला. पूर्ण नाव लुई सेमूर बॅझेट लीकी (एलएसबी). त्यांचे…

केनिॲन्थ्रोपस प्लॅटिओप्स (Kenyanthropus platyops)

केनिॲन्थ्रोपस प्लॅटिओप्स ही मानवी उत्क्रांतीसंबंधी एक महत्त्वाची प्रजात. केनियात लेक तुर्कानाच्या पश्चिमेला लोमेक्वी येथे ब्रिटिश पुरामानवशास्त्रज्ञ मेव्ह लिकी यांना चपटा चेहरा असणारी एक कवटी (केएनएम-डब्ल्यूटी ४०००००) मिळाली (१९९९). या जीवाश्माचे…

रूपानुसारिणी (Rupanusarini)

ही संकल्पनात्मक संज्ञा भरतमुनींनी त्यांच्या नाट्यशास्त्र या ग्रंथात मांडलेली आहे. या ग्रंथात भरतमुनींनी स्त्री-पुरुष पात्रांच्या निवडीसंदर्भात पात्राच्या आंतर्बाह्य गुणांचा व स्वभावाचा विचार करून अनुरूपा, विरूपा व रूपानुसारिणी या तीन पद्धतींबद्दल…

आयझॅक इझ्राएल हेझ (Isaac Israel Hayes)

हेझ, आयझॅक इझ्राएल (Hayes, Isaac Israel) : (५ मार्च १८३२ – १७ डिसेंबर १८८१). अमेरिकन समन्वेषक व शरीरक्रियावैद्य. ते ऑक्सफर्डशर घराण्याचे वंशज असून अठराव्या शतकात त्यांचे कुटुंब संयुक्त संस्थानांपैकी पेनसिल्व्हेनिया…

फंडी उपसागर (Bay of Fundy)

अटलांटिक महासागरचा एक फाटा. नैर्ऋत्य – ईशान्य दिशेत विस्तारलेल्या या उपसागरच्या उत्तरेस आणि पश्चिमेस कॅनडाचा न्यू ब्रन्सविक प्रांत, तर दक्षिणेस आणि पूर्वेस नोव्हास्कोशा प्रांत आहे. उपसागराची लांबी १५१ किमी., प्रवेशमार्गाजवळील…

अहंमात्रवाद (Solipsism)

‘फक्त मी अस्तित्वात आहे. इतर कशालाही अस्तित्व नाही’ किंवा ‘मी आणि माझ्या अवस्था म्हणजेच सबंध अस्तित्व’ हे तत्त्वमीमांसेतील एक मत म्हणजे अंहमात्रवाद. हे मत स्पष्टपणे सिद्धांत म्हणून कुणाही तत्त्ववेत्त्याने जरी…

अवकाश (Space)

अवकाश ही एक मूलभूत संकल्पना आहे. भौतिक विश्वासंबंधीच्या मूलभूत संकल्पना सुस्पष्ट, नेमक्या करीत जाणे, त्यांचे परस्परांशी असलेले तार्किक संबंध रेखाटणे, हे कार्य तत्त्वज्ञानातही मोडते आणि विज्ञानातही मोडते. अवकाशाच्या स्वरूपासंबंधी भारतीय…

अब्जांश तंत्रज्ञान – गृहोपयोगी वस्तू व उपकरणे (Nanotechnology in home appliances)

अब्जांश तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने मूलद्रव्यांची विविध प्रकारची अब्जांशरूपे बनवता येतात. अब्जांश पदार्थांचे गुणधर्म हे त्यांचा आकार, रचना इत्यादी घटकांवर अवलंबून असतात. त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्मामुळे विविध क्षेत्रात त्यांचा उपयोग केला जात आहे.…

अब्जांश अन्नवेष्टन उद्योग (Nanotechnology in food packaging)

अन्नाची वाहतूक आणि साठवण या दोन्ही गोष्टी करीत असताना अन्न खाण्यायोग्य राहणे हे आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत आवश्यक आहे. त्यासाठी अब्जांश कणांचा वापर करून बनवलेल्या अन्नवेष्टनांचा आता मोठ्या प्रमाणावर वापर होऊ…

अनुभववाद (Empiricism)

ज्ञानमीमांसेतील एक महत्त्वाची व प्रभावी विचारप्रणाली. इंद्रियानुभव हाच मानवी ज्ञानाचा एकमेव उगम आहे आणि मानवी ज्ञानाचे प्रामाण्य इंद्रियानुभवावर आधारलेले असते, म्हणजे विधानात जे सांगितलेले असते, त्याची अनुभवद्वारा प्रतीती घेऊनच ते…

अब्जांश तंत्रज्ञान : बीजविज्ञान आणि पीक उत्पादन (Nanotechnology in Seed technology and Crop production)

‘अब्जांश कृषिविज्ञान’ ही नव्याने उदयास आलेली अब्जांश तंत्रज्ञान या विषयाची एक शाखा आहे. ही शाखा अब्जांश तंत्रज्ञानाचे कृषिक्षेत्रातील वाढते महत्त्व स्पष्ट करते. बीजविज्ञान आणि पीक उत्पादन या संदर्भातील अब्जांश तंत्रज्ञानविषयक…

अब्जांश सौंदर्यप्रसाधने (Nanocosmetics)

व्यक्तीचे सौंदर्य व मोहकता वाढविणे आणि सर्वसाधारणपणे व्यक्तीमत्त्वात सुधारणा करणे यांसाठी खासकरून तयार केलेल्या द्रव्यांना किंवा पदार्थांना सौंदर्यप्रसाधने म्हणतात. कालानुरूप सौंदर्यप्रसाधने व त्यातील घटक पदार्थ यामध्ये तसेच त्यांच्या वापरामध्ये बदल…

पेशी (Cell)

पेशी (कोशिका) हे सजीवांचे एक मूलभूत व संरचनात्मक एकक आहे. रॉबर्ट हूक या इंग्रज शास्त्रज्ञाने १६६५ मध्ये बुचाच्या झाडाचा एक पातळ काप घेऊन तो सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहिला. त्या वेळी त्यांना कापामध्ये…

निरनिराळ्या वनस्पतींच्या पानांवरील ओझोनाचे दुष्परिणाम (प्रयोगशाळेतील संशोधन).

ओझोन आणि वनस्पती (Ozone and Plants)

[latexpage] ओझोन हा वायू पृथ्वीवरील वातावरणातील एक नैसर्गिक घटक आहे. पृथ्वीपासून सु. ५० किलोमीटर उंचीवर (मेसोस्फिअर-आयनोस्फिअर ) येथे असलेले ओझोनचे दाट थर पृथ्वीवरील (ट्रोपोस्फिअर) जीवसृष्टीचे अतिनील (जंबुपार) किरणांपासून रक्षण करतात.…