नैसर्गिक रीत्या हवेत ओझोन आणि पेरॉक्सी-ॲसिटील नायट्रेट (पान;PAN) हे भस्मीकरण करणारे प्रदूषक असतात. ओलेफिन-ओझोन यांच्यामध्ये सूर्यप्रकाशात होणाऱ्या प्रक्रियांमुळे निर्माण होणारी अशीच अनेक प्रदूषके (PPN – पेरॉक्सी प्रोपिओनिल नायट्रेट, PBN –…
अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांच्या पूर्व किनाऱ्यावरील अटलांटिक महासागराचा एक फाटा. प्रत्यक्षात ही एक नदीमुख खाडी आहे. सस्क्वेहॅना नदी व तिच्या उपनद्यांच्या खोऱ्यांचे निमज्जन होऊन या उपसागराची निर्मिती झाली आहे. डेल्मार्व्हा द्वीपकल्पामुळे…
एकोणिसाव्या शतकात इंग्लंड व चीन यांच्यामध्ये झालेली दोन युद्धे. अफूच्या व्यापारावरील चिनी निर्बंध हे या युद्धांचे तात्कालिक कारण असल्यामुळे यांना अफूची युद्धे म्हणतात; पण मूलत: चीनची हुकमी बाजारपेठ काबीज करण्यासाठी साम्राज्यवादी ब्रिटिशांनी केलेले…
पुरातन काळातील सजीवांचे आता मिळणारे अश्मीभूत अवशेष. उत्खननात मिळणारी हाडे, सांगाडे, प्राणी, वनस्पती वगैरेंच्या अश्मीभूत अवशेषांना जीवाश्म म्हटले जाते. जीवाश्मांचे प्रकार : जीवाश्म बनण्याच्या नैसर्गिक पद्धतीवरून खालील प्रकार ठरविले जातात.…
विविध प्रकारचे जीव ज्यात आढळतात असे पृथ्वीभोवतालचे आवरण म्हणजे जीवावरण होय. जीवावरणात असंख्य प्रकारचे सूक्ष्मजीव, वनस्पती व प्राणी वास्तव्य करतात. पृथ्वीवरील हिमाच्छादित ध्रुवीय प्रदेशापासून ते विषुववृत्तीय प्रदेशापर्यंतचा प्रत्येक भाग वेगवेगळ्या…
नारळाच्या वृक्षासारखा एक वृक्ष. जहरी नारळ या वृक्षाचा समावेश ॲरेकेसी कुलात होत असून त्याचे शास्त्रीय नाव लोडोइसिया माल्दिविका आहे. ॲरेकेसी कुलात नारळ, ताड, खजूर इ. वृक्षांचा समावेश होतो. हा वृक्ष…
मनुष्याच्या निरोगी स्थितीत श्वासपटलाखालील उदरपोकळीत असलेल्या द्रवाचे प्रमाण त्याहून अधिक वाढल्यास जलोदर झाला असे म्हणतात. उदर पोकळीला दोन च्छद (स्तर) असतात : उदर पोकळीस चिकटलेले पाश्र्व उदरच्छद व इंद्रियांना चिकटलेले…
पावसामुळे जमिनीवर वाहणाऱ्या पाण्याचे व्यवस्थापन म्हणजे जलोत्सारण व्यवस्थापन. यालाच पाणलोट जलोत्सारण क्षेत्र व्यवस्थापन किंवा जलविभाजक व्यवस्थापन असेही म्हणतात. यामुळे भूमी व जलसंधारणाबरोबर पडीक जमिनीचा विकास, वन लागवड आणि पावसाच्या पाण्याची…
पाण्याखाली, पाणथळ जागी, चिखलात व जलसंपृक्त मृदेत वाढणाऱ्या वनस्पतींना ‘जलीय वनस्पती’ म्हणतात. या वनस्पतींमध्ये पाण्यात वाढण्यासाठी अनुकूलन घडून आलेले असते. जलीय वनस्पतींमध्ये वेगवेगळे प्रकार दिसून येतात. काही वनस्पती स्वैरपणे पाण्यावर…
मिरिस्टिकेसी कुलातील वनस्पतींना सामान्यपणे जायफळ म्हणतात. मिरिस्टिका प्रजातीत सु. ८० जाती असून त्यांपैकी मिरिस्टिका फ्रॅग्रन्स जाती महत्त्वाची आहे. जे सामान्यपणे जायफळ म्हणून वापरले जाते ते या वृक्षाचे बी आहे. हा वृक्ष…
पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील सरासरी तापमानात सातत्याने होणाऱ्या वाढीला जागतिक तापन म्हणतात. २००५ साली केलेल्या अभ्यासात मागील १०० वर्षांच्या काळात जागतिक स्तरावर सरासरी तापमानात ०.६० से. ते १० से. (१० फॅ. ते…
जांभूळ हा सदापर्णी वृक्ष मिर्टेसी कुलातील असून याचे शास्त्रीय नाव सायझिजियम क्युमिनी आहे. यूजेनिया जांबोलना या शास्त्रीय नावानेही हा ओळखला जातो. भारत, बांगला देश, नेपाळ, पाकिस्तान, श्रीलंका आणि इंडोनेशिया या…
एक अपृष्ठवंशी बाह्यपरजीवी प्राणी. जळूचा समावेश ॲनेलिडा (वलयांकित) संघाच्या हिरुडिनिया वर्गात करण्यात येतो. जगभर यांच्या सु.३०० जाती आहेत. शरीराची लांबी १ ते २० सेंमी. असते आणि ताणल्यावर लांबी वाढते. शरीराच्या…
जांब हा लहान आकाराचा वृक्ष मिर्टेसी कुलातील असून त्याचे शास्त्रीय नाव सायझिजियम जांबोस आहे. लवंग, पेरू, मिरी या वनस्पतींचाही याच कुलात समावेश केला जातो. हा वृक्ष मूळचा दक्षिण-पूर्व आशियाच्या उष्ण…
मोनेरा सृष्टीतील सजीवांना जीवाणू म्हणतात. जीवाणू सूक्ष्म असून ते एकपेशीय असतात. त्यांची लांबी ०.२ - २० मायक्रॉन असते व ते सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहता येतात. जीवाणू दंडगोल, चक्राकार, वर्तुळाकार, स्वल्पविराम अशा वेगवेगळ्या…