सामंत, रघुवीर : (२४ डिसेंबर १९०९-१७ सप्टेंबर १९८५). कुमार रघुवीर. कथा, कादंबरीकार, कोशकार, गीतकार, शब्दचित्रकार, संपादक, प्रकाशक, अनुवादक. जन्म सातारा जिल्ह्यातील वाई येथे. त्यांच्या वयाच्या सहाव्या वर्षी त्यांच्या आईचा मृत्यू…
उत्तर अमेरिका खंडातील ब्रिटिश वसाहतींनी मायदेशाविरुद्ध युद्ध पुकारल्यानंतर आपले ध्येय व उद्दिष्ट जगाला समजावे आणि स्वतंत्र राष्ट्रांचे आपल्याला साहाय्य मिळावे, म्हणून वसाहतींच्या प्रतिनिधिसभेने ४ जुलै १७७६ रोजी स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा प्रसिद्ध…
प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानात मिथ्या ज्ञानाच्या किंवा भ्रमाच्या विविध उपपत्ती आहेत, त्यांस ‘ख्यातिवाद’ असे म्हणतात. भारतीय ज्ञानमीमांसेतील ख्यातींची उपपत्ती ही एक मूलभूत उपपत्ती आहे. भारतीय दर्शनांच्या विश्वविषयक तत्त्वज्ञानाच्या उपपत्तीशी ती अत्यंत…
पाश्चिमात्य संगीतातील तोंडाने फुंकून वाजविण्याचे एक सुषिर वाद्य. हे वाद्य पितळ या धातूचे बनविलेले असून त्याच्या वेटोळ्या आकारात बसविलेल्या नळीची एकूण लांबी सु. सहा मीटर इतकी असते. या नळीचे दुसरे…
पायथॅगोरस : (इ.स.पू.सु. ५७५‒४९५). ग्रीक गूढवादी तत्त्वज्ञ, गणितज्ञ व त्याच्या नावाने ओळखण्यात येणार्या तत्त्वज्ञानात्मक पंथाचा संस्थापक. पायथॅगोरसचे स्वत:चे लिखाण उपलब्ध नाही. त्याचे आयुष्य, कार्य व तत्त्वज्ञान यांसंबंधीची माहिती मिळण्याची बरीचशी…
प्राचीन काळात पूल बांधकामासाठी निसर्गात उपलब्ध असलेली सामग्री म्हणजे लाकूड व दगड यांचा उपयोग केला जात असे. वीट भट्ट्यांच्या शोधानंतर लाकूड व दगड याऐवजी विटांचे पूल बांधले जाऊ लागले. १९०६…
उस्मानाबाद जिल्ह्यातील जैवविविधतेने संपन्न असलेले एकमेव अभयारण्य व सुंदर वनपर्यटन स्थळ. येडशी रामलिंग अभयारण्याचे मुख्यालय येडशी येथे असून हे अभयारण्य उस्मानाबाद शहरापासून २० किमी. व बीड शहरापासून ९५ किमी. अंतरावर…
सोलॅनेसी कुलातील ॲट्रोपा बेलाडोना (Atropa belladonna) ह्या वनस्पतीच्या मुळांमध्ये मुख्य प्रमाणात मिळणारे आणि पुरातन काळापासून वापरात असलेले एक अल्कलॉइड संयुग आहे. आपल्याकडे सर्वत्र आढळणाऱ्या धोतऱ्याच्या झाडाच्या (Datura stramonium) मुळांमध्येसुद्धा हे अल्कलॉइड मोठ्या प्रमाणात आढळते. ॲट्रोपिनाचे रासायनिक सूत्र C17H23NO3…
ज्या अणूंमध्ये कार्बनचे अणू पाचच्या पटीतील संख्येनुसार असतात आणि जवळजवळ प्रत्येक वनस्पती तसेच काही प्राणिमात्र आपल्या अंतरंगात ज्यांना निर्मितात अशा पदार्थांना टर्पिन म्हणतात. ह्या अणूंमध्ये कार्बनशिवाय केवळ हायड्रोजन आणि कधीकधी ऑक्सिजन इतकीच मूलद्रव्ये असतात. टर्पेंटाइन ह्या वनस्पतिजन्य पदार्थांच्या केल्या गेलेल्या प्रथम अभ्यासापासून त्यासारख्या पदार्थांना टर्पिने संबोधिले जाऊ…
कार्यवादातील उणीवा दूर करून त्यास नवे रूप देण्याच्या, त्याची पुनर्बांधणी करण्याच्या प्रयत्नांतून अमेरिकेत उदयास आलेली एक नवीन विचारसरणी. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात सर्वप्रथम उदयास आलेली पुनर्रचनावाद ही संकल्पना शिक्षणाकडे, नवसमाजनिर्मितीकडे पाहण्याचा…
अँथ्रसीन हे फिकट पिवळ्या रंगाचे स्थायुरूप कार्बनी संयुग आहे. हे तीन बेंझिन वलये एकमेकांशी जुळल्या जाऊन तयार झाले आहे. याचे रेणुसूत्र C14H10 असे असून त्याची रचना खालीलप्रमाणे आहे. उपस्थिती :…
उत्तर अमेरिकेतील तेरा ब्रिटिश वसाहतींनी मायदेशाविरुद्घ १७७५ पासून १७८३ पर्यंत केलेले यशस्वी बंड. त्याला ‘स्वातंत्र्ययुद्धʼ किंवा ‘अमेरिकन क्रांतीʼ म्हणतात. सतरावे शतक व अठराव्या शतकाचा प्रथम चरण अशा दीर्घ कालावधीत अमेरिकेत अनेक यूरोपीय…
खनिज तेल विविध हायड्रोकार्बन रसायनांनी युक्त असते. ही रसायने ऊर्ध्वपातन पध्दतीने वेगळी केली जातात. खनिज तेलातील एक किंवा दोन कार्बनच्या अणूने युक्त असलेली रसायने बाहेर काढली की, त्यातून नैसर्गिक वायू…
एखादा पदार्थ तापविला असता घन पदार्थाचे द्रवात रूपांतर होते आणि द्रव पदार्थ वाफेत रूपांतरित होतो. ही वाफ हवेच्या म्हणजेच ऑक्सिजनच्या संपर्कात आली की, तिचे ज्वलनशील मिश्रण तयार होते. या मिश्रणाचा…
बहुवार्षिक झाडांपासून मिळणारे काष्ठ आणि इतर गवत वर्गातील वनस्पतींचे खोड यांत असलेला मुख्य घटक म्हणजे 'लिग्नोसेल्युलोज'. यामध्ये मुख्यत्वे सेल्युलोज, लिग्निन आणि हेमिसेल्युलोज असते. संपूर्ण जगामध्ये प्रतिवर्षी २००x१०१२ किग्रॅ. एवढे लिग्नोसेल्युलोज…