मराठी विश्वकोश

सूतिकागार

अपरापतनानंतर म्हणजेच वार पडून गेल्यानंतर प्रसव प्रक्रिया पूर्ण होते, त्यानंतर त्या स्त्रीला सूतिका असे संबोधले जाते. पूर्वी योग्य प्रसव होण्यासाठी तसेच प्रसावानंतर बाळ व बाळंतिणीला राहण्यासाठी २-३ खोल्यांचे विशेष आगार…

मध्य मूल्य प्रमेय (Intermediate Value Theorem)

[latexpage] गणितातील सिद्धांतांची प्रतवारी करणे शक्य नाही; मात्र जे सिद्धांत पुन:पुन्हा उपयोगात येतात अशांना सर्वसामान्यत: अग्रक्रम दिला जातो. मध्य मूल्य प्रमेय हे अशाच अग्रस्थानी असलेल्या सिद्धांतांपैकी एक आहे. समजा f…

बीजशोधन प्रमेय (Location of Roots Theorem)

बीजशोधनाचे प्रमेय : या प्रमेयाचे विधान पुढीलप्रमाणे आहे : समजा f हे एक संतत फलन (continuous function) वास्तव संख्यांच्या संचावर व्याख्यात आहे, f : R → R आणि a व…

सार्वभौम रोखे (Sovereign Bonds)

एखाद्या व्यक्तीने काही रक्कम कर्ज घेतल्यावर त्या रकमेच्या परतफेडीची हमी म्हणून वचन देणारा एक अधिकृत दस्तऐवज. रोख धारक, कर्जाऊ रक्कम, व्याजदर व मुदतपूर्वीची तारीख असे तपशील त्या दस्तऐवजात नोंदलेले असतात.…

अब्जांश प्लाझ्मॉनिक रंगकाम (Nano-Plasmonic Color Printing)

निसर्गातील वनस्पती, पक्षी, प्राणी, कीटक इत्यादी विविध प्रकारचे सजीव तसेच डोंगर, खडक, माती अशा निर्जीव वस्तू यांमध्ये आपल्याला अनेकविध रंग दिसतात. थोडक्यात निसर्गामध्ये विविध प्रकारच्या आकर्षक रंगांची मुक्त उधळण पहावयास…

ऊर्जा क्षेत्रातील अब्जांश तंत्रज्ञान (Nanotechnology in energy sector)

सामाजिक, आर्थिक, औद्योगिक अशा विविध क्षेत्रांतील विकासात ऊर्जेचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. ऊर्जेचा अपुरा पुरवठा झाल्यास विकासाचे उपक्रम राबवण्यावर मर्यादा येतात. तसेच तंत्रज्ञानाचा विकासही मंदावतो. या गोष्टी देशाच्या आर्थिक वाढीस प्रतिकूल…

वर्तनवादी अर्थशास्त्र (Behavioral Economics)

व्यक्ती आणि संस्था यांच्या आर्थिक प्रक्रियेशी, त्यांच्या वर्तणुकीशी संबंधित असणारा एक मानसशास्त्रीय अभ्यास वर्तनवादी अर्थशास्त्रात केला जातो. पारंपरिक अर्थशास्त्रात व्यक्ती नेहमीच विवेकपूर्ण रितीने, विविध अर्थशास्त्रीय सिद्धांतानुसार वर्तन करत असते. व्यक्ती…

स्त्रोतस

आयुर्वेदातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण संकल्पना. याला रसायनी, नाडी, पंथ, मार्ग, शरीर छिद्र, संवृत, असंवृत, स्थान, आशय आणि निकेत असे पर्यायी शब्द देखील आहेत. मानवी शरीर हे पंचमहाभूतांनी तयार झालेले आहे. त्यातील…

वंचितता निर्देशांक (Deprivation Index)

एखाद्या प्रदेशातील किंवा भागातील वंचितता दर्शविण्यासाठी मोजला जाणारा निर्देशांक म्हणजे वंचितता निर्देशांक होय. वंचितता हा शब्द व्यक्तीला त्याच्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी असमर्थता दर्शवितो आणि हे लोकांना विकासाच्या प्रक्रियेमध्ये सहभागी…

भांडवली अंदाजपत्रक/भांडवली अर्थसंकल्प (Capital Budgeting)

कर्ज घेऊन व मालमत्तेची विक्री करून मिळालेला पैसा आणि मालमत्ता निर्माण करण्यासाठी लागणारा खर्च व कर्जाचे वाटप केल्याने होणारा खर्च यांची एकत्रित मांडणी म्हणजे भांडवली अंदाजपत्रक होय. भांडवली अंदाजपत्रक ही…

जारण

आयुर्वेदात विविध धातूंचा उपयोग औषधी स्वरूपात केला जातो. हे धातू वेगवेगळ्या पद्धतींनी शुद्ध करून ते शरीरात कुठल्याही प्रकारची हानी उत्पन्न करणार नाहीत अशा स्थितीत आणले जातात. नंतर त्यांचा वापर औषधांमध्ये…

त्रयोपस्तंभ

त्रयोपस्तंभ या शब्दाची फोड ‘त्रय उपस्तंभ’ अशी होते. त्रय उपस्तंभ म्हणजे 'तीन खांब'. आयुर्वेदानुसार आरोग्याची इष्टतम अवस्था किंवा 'स्वास्थ्य' हे आहार, निद्रा आणि ब्रह्मचर्य या तीन उपस्थंभांवर अवलंबून असते. चरकसंहितेनुसार…

रोझा लक्झेम्बर्ग (Rosa Luxemburg)

लक्झेम्बर्ग, रोझा (Luxemburg, Rosa) : (५ मार्च १८७१ – १५ जानेवारी १९१९). प्रसिद्ध पोलिश अर्थतज्ज्ञ, तत्त्वज्ञानी. रोझा यांचा जन्म पोलंडमधील एका ज्यू कुटुंबात झाला. त्या वेळी पोलंड हा देश रशियन…

फेडरल रिझर्व्ह सिस्टीम (Federal Reserve System)

अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांच्या केंद्रीय बँकिंग प्रणालीची एक महत्त्वपूर्ण अधिकोष प्रणाली. या प्रणालीस द फेड किंवा संघनिधी अधिकोष या नावानेही ओळखले जाते. या अधिकोषाची स्थापना इ. स. २३ डिसेंबर १९१३ रोजी…

पाणलोट क्षेत्र विकास (Watershed Development)

उंच भागात पडणाऱ्या पावसाचे पाणी वेगवेगळ्या मार्गांनी एकत्र येऊन एका प्रवाहाला मिळते आणि तेथून पुढे ते एकत्रच वाहते, त्याला पाणलोट क्षेत्र म्हणतात. साधारणपणे ज्या ठिकाणचे भूपृष्ठ उंचसखल आहे, अशा ठिकाणीच…