साचा बनविण्यासाठी वाळूचे जे मिश्रण केले जाते त्यामध्ये वाळू हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. वाळू वापरास योग्य आहे किंवा नाही हे ठरविण्यासाठी तिचे पुढील गुणधर्म तपासावे लागतात. १) सिलिकाचे प्रमाण…
तन्य बिडाचे उत्पादन करताना मॅग्नेशियमची प्रक्रिया केली असल्याने धातू रसामध्ये पातळ मळी (Dross) तयार होण्याचे प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे तन्य बिडासाठी प्रवेशद्वारांची रचना काळ्या बिडापेक्षा अधिक काळजीपूर्वक करावी लागते. धातू…
फलनिष्पत्ती अर्थसंकल्प ही अलीकडील काळात वेळोवेळी उपयोगात आणली जाणारी शासकीय संकल्पना असून या संकल्पनेने सार्वजनिक अर्थसंकल्पीय क्षेत्रात लक्ष वेधले आहे; परंतु फलनिष्पत्ती अर्थसंकल्पाची अशी कोणतीही शास्त्रीय व्याख्या उपलब्ध नाही. डेव्हिड…
बापट, उल्हास यशवंत : (३१ ऑगस्ट १९५० – ४ जानेवारी २०१८). प्रसिद्ध निष्णात महाराष्ट्रीय संतूरवादक आणि या तंतुवाद्यावर ‘मींड’ (स्वरसातत्य) घेण्याच्या तंत्राचे विकासक व ‘क्रोमॅटिक ट्युनिंग’ (अनावश्यक असलेला स्वर कौशल्याने…
ज्या बँका भारतीय रिझर्व्ह बँक अधिनियम १९३४ च्या द्वितीय अनुसूचित सूचिबद्ध नाहीत, अशा बँका बिगर अनुसूचित बँका होय. ज्या बँका भारतीय रिझर्व्ह बँक अधिनियम १९३४ मध्ये दिलेल्या सर्व तरतुदी पूर्ण…
आधुनिक काळातील बँका जी कामे करतात, त्यांपैकी बहुतेक कामे ब्रिटिशपूर्व भारतात सावकारी पेढ्यांमार्फत पार पाडली जात. त्यामुळे त्यांचा उल्लेख एतद्देशीय बँका असा केला जातो. त्यानंतर ब्रिटिश काळात भारतात आधुनिक बँक…
गुणसूत्राच्या संख्या अथवा रचनेत झालेला बदल हा गुणसूत्रीय उत्परिवर्तनाचा (Chromosomal mutation) एक प्रकार आहे. युग्मकी पेशी विभाजन होताना एखाद्या वेळी काही विशिष्ट कारणांनी गुणसूत्र संख्या किंवा गुणसूत्र रचना यात काही फेरफार…
सजीवांच्या जीनोममध्ये इतर सजीवांचा डीएनए सामावून घेतला जातो. या प्रकारास रचनांतरण म्हणतात. विशेषत: जीवाणूसारख्या सजीवामध्ये डीएनए सामावून घेण्याची क्रिया मोठ्या प्रमाणात अभ्यासली गेली आहे. समांतर जनुक हस्तांतरण (Horizontal gene transfer)…
कृत्रिम रचनांतरण ही डीएनएमध्ये फेरबदल घडवण्याची एक प्रक्रिया आहे. कृत्रिम रचनांतरणामध्ये अनेक स्रोतांपासून मिळवलेले डीएनएचे तुकडे पुनर्संयोजित करून जीवाणूंमध्ये व्यक्त करवूनघेता येतात. त्यामुळे जैवतंत्रज्ञान आणि जनुक अभियांत्रिकी या क्षेत्रांमध्ये कृत्रिम रचनांतरण…
घोष, निखिल अक्षयकुमार : (२८ डिसेंबर १९१८—३ मार्च १९९५). ख्यातकीर्त तबलावादक, संगीतज्ञ, लेखक, सक्षम गुरु आणि “संगीत महाभारती” या संस्थेचे संस्थापक. त्यांचा जन्म हिंदुस्थानातील तत्कालीन पूर्व बंगाल प्रांतातील बारिसाल (आताचे…
घोष, ज्ञानप्रकाश : (८ मे १९०९–१८ फेब्रुवारी १९९७). प्रसिद्ध भारतीय तबलावादक व हार्मोनियमवादक. त्यांचा जन्म संगीताचा समृद्ध वारसा असलेल्या घराण्यात कोलकाता येथे झाला. त्यांचे आजोबा द्वारकानाथ घोष यांनी भारतीय संगीताला…
साच्यामध्ये ओतलेला रस थंड होत जाईल तसतसे त्याचे आकारमान कमी होत जाते. हे आकुंचन भरून काढणे हा रायझर ठेवण्यामागचा प्रमुख उद्देश आहे. रायझर योग्य पद्धतीने कसे ठेवावेत हे समजण्यासाठी प्रथम…
ओल्या रेतीत (Green Sand) तयार केलेले साचे पुरेसे कठीण होत नाहीत व त्यांची ताकदही कमी असते. त्यामुळे लहान व कमी वजनाच्या कास्टिंगसाठी ही पद्धत जास्त उपयुक्त होती. अधिक जाडीच्या किंवा…
ओल्या मातीतील साचेकामाला काही मर्यादा आहेत. त्यामध्ये किचकट भौमितिक आकार असलेली कास्टिंग काढणे अवघड जाते. तसेच कास्टिंगच्या मापांच्या अचूकतेवरसुद्धा मर्यादा येतात. त्यामुळे त्यात सुधारणा करण्याच्या प्रयत्नातून कवच पद्धतीचा शोध लागला.…
कर्बयुक्त समावेशक (Crbonaceous Matter) म्हणून पारंपरिक पद्धतीत कोळशाची भुकटी (Coal Dust) वापरली जात असे. परंतु आता खास रीतीने कृत्रिम रीत्या तयार केलेली कार्बनयुक्त समावेशके उपलब्ध असून तीच वापरली जातात. कर्बयुक्त…