सर्जनशील विनाश म्हणजे सातत्याची, विनाअडथळा असलेली वस्तू व प्रक्रियेच्या नवप्रवर्तनाची यंत्रणा. अशा यंत्रणेच्या व्यवहार प्रक्रियेतून जुनी उत्पादन व्यवस्था अथवा पद्धती नष्ट होऊन त्या जागी नवीन उत्पादन व्यवस्था अथवा पद्धती आकारास…
भारतीय अर्थव्यवस्थेत अनेक लहान-मोठे स्टॉक एक्सचेंज आहेत. त्यांपैकी बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (बीएसई - स्थापना इ. स. १८७५) आणि नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (एनएसई) हे दोन स्टॉक एक्सचेंज महत्त्वाचे मानले जातात. यांच्या…
मानवाचे शरीर, मन आणि आत्मा यांना एकत्र आणणारी एक आध्यात्मिक प्रक्रिया. योग हा शब्द ‘युज’ या संस्कृत शब्दापासून बनला असून त्याचा अर्थ जोडणे असा होतो. आद्य व्याकरणकार महर्षी पाणिनी यांनी…
भारतीय अर्थव्यवस्थेमध्ये ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे महत्त्व लक्षात घेता कृषी, उद्योग, व्यवसाय, छोटे व सीमांत शेतकरी इत्यादींना कर्ज देणे आणि कार्यक्षम उत्पादन घटकांची निर्मिती करणे अशी विकासप्रेरित व्यवस्था उभी करण्याकरिता स्थापन केलेली…
मिशनरी हा शब्द ‘मित्तेरे’ (Mittere) म्हणजे पाठविणे या लॅटिन धातूपासून आलेला आहे. विशिष्ट कार्यासाठी पाठविलेली व्यक्ती म्हणजे मिशनरी होय. न्याय, दया व शांती यांवर आधारलेल्या देवराज्याची घोषणा करण्यासाठी येशू ख्रिस्त…
दोन समुदायांमध्ये धर्माच्या आधारावर संघर्ष निर्माण होणे म्हणजे जमातवाद. वसाहतकाळापासून जमातवादाचा प्रश्न हा भारतातील एक महत्त्वाचा सामाजिक, तसेच राजकीय प्रश्न राहिला आहे. स्वातंत्र्योत्तर काळातही देशातील सांस्कृतिक विविधतेला विळखा घालून हा…
सभोवताली असलेल्या विविध आर्थिक घटकांमधील परस्परसंबंध म्हणजे आर्थिक पर्यावरण होय. दुसऱ्या शब्दात सांगावयाचे झाल्यास सभोवतालची आर्थिक परिस्थिती म्हणजे आर्थिक पर्यावरण होय. सर्वसाधारणपणे आर्थिक पर्यावरण ही संकल्पना व्यावसायिक पर्यावरण (बिजनेस इन्विरॉन्मेन्ट)…
आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या संदर्भात स्टॉलपर आणि सॅम्यूएल्सन यांनी मांडलेला एक महत्त्वाचा सिद्धांत. उत्पादन घटकांची उपलब्धता यावर आधारित हेक्स्चर-ओहलिन सिद्धांताचा निष्कर्ष स्टॉलपर-सॅम्यूएल्सन प्रमेयामध्ये मांडला आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यापाराबाबत हेक्स्चर-ओहलिन प्रतिमानाच्या गृहितकाशी या प्रमेयाचा…
मुहम्मद युनुस (Muhammad Yunus) : (२८ जुन १९४०). बांग्लादेशातील प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ, ग्रामीण बँकेचे प्रणेते आणि २००६ मधील शांतता नोबेल पुरस्काराचे मानकरी. मुहुम्मद यांना बँकर, सामाजिक उद्योजक आणि सामाजिक नेतृत्व सांभाळणारे…
विविध कंपन्यांचे भाग, ऋणपत्रे, रोखे, प्रत्ययपत्रे इत्यादींचे क्रय-विक्रय करणारे स्थान म्हणजे समभाग बाजार (शेअर मार्केट) होय. समभाग बाजाराचा विकास आणि विस्तार हा देशाच्या आर्थिक विकासाचा निदर्शक मानला जातो. भाग बाजारात…
विविध फळे, फुले, भाजीपाला इत्यादींचे उत्पादन घेणे म्हणजे फलोत्पादन होय. फलोत्पादन हा आपल्या दैनंदिन जीवनाशी परिचित असून हा कृषी उद्योगाचा एक भाग आहे. शेतातील किंवा बागेतील छोट्या फळझाडांची काळजी घेणे,…
लोकसंख्याशास्त्र या विषयात लोकसंख्येचा अनुभवाधिष्ठित, संख्याशास्त्रीय आणि गणितीय पद्धतीने अभ्यास केला जातो. ही एक ज्ञानाची स्वतंत्र शाखा मानली जाते. Demography हा मूळ ग्रीक शब्द असून यातील Demos म्हणजे लोक आणि…
सातत्याने सरासरी पावसापेक्षा कमी पाऊस पडल्यामुळे किंवा अनियमित पाऊस पडल्यामुळे किंवा काहीच पाऊन न पडल्यामुळे एखाद्या प्रदेशात निर्माण होणारी जलीयस्थिती म्हणजे अवर्षण होय. भारत हा शेतीप्रधान देश असल्यामुळे बहुसंख्य लोक…
मानवी मेंदूचा एक अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म म्हणजे बदलशीलता होय. यालाच मज्जा बदलशीलता असेही म्हणतात. मानवी मेंदूत मज्जापेशींच्या लक्षावधी जोडण्या असतात. यातल्या काही जोडण्या जनुकांच्या आज्ञावलीनुसार होतात आणि काही जोडण्या अनुभवाने,…
सत्यपाल महाराज : (१६ मे १९५६). महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध कीर्तनकार. पूर्ण नाव सत्यपाल विश्वनाथ चिंचोलीकर. संत गाडगे बाबा आणि राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज या प्रभृतिंनी गाव खेड्यातील मानवी समूहाच्या सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक…