(प्रस्तावना) पालकसंस्था : अभियांत्रिकी महाविद्यालय, पुणे | समन्वयक : सुहासिनी माढेकर | संपादकीय सहायक : पल्लवी नि. गायकवाड
स्थापत्य अभियांत्रिकी’ ही शाखा सर्व अभियांत्रिकी शाखांमधील मूलभूत व प्राचीन मानली जाते. अगदी आदीमानवाच्या काळापासून निवारा ही मानवाची अत्यावश्यक गरज आहे. वर्षानुवर्षे प्रगतीपथावर असलेल्या संशोधनातून स्थापत्य अभियांत्रिकीची विविध क्षेत्रे विकसित होत आहेत. प्राचीन व सुस्थापित असूनही स्थापत्य अभियांत्रिकी क्षेत्रात विविध स्तरांवर बदल होत आहेत.
संरचनात्मक अभियांत्रिकी (Structural Engineering), भू-तांत्रिक अभियांत्रिकी (Geotechnical Engineering), रचना/बांधकाम व्यवस्थापन (Construction Management), पर्यावरणीय व पाण्याचे स्रोत(Environmental & water resources) आणि नगररचना (Town planning)या पाच शाखांवर स्थापत्य अभियांत्रिकीचा संपूर्ण डोलारा उभा आहे. या शाखांचेही इतर अनेक संलग्न विषयांमध्ये वर्गीकरण करता येईल.
स्थापत्य अभियांत्रिकी या व्यावसायिक अभियांत्रिकी शाखेअंतर्गत मुख्यत: विविध प्रकारच्या वास्तूंवर (उदा., निरनिराळ्या उंचीच्या इमारती, पूल, पाण्याच्या टाक्या, बंधारे, रस्ते, धरणे, बंदरे इत्यादींवर) परिणाम करणाऱ्या घटकांचा अतिशय सखोल अभ्यास करणे गरजेचे असते. निरनिराळ्या वास्तूंचे विश्लेषण करून त्यानुसार त्यांचे आराखडे बनविणे हा स्थापत्य अभियांत्रिकीचा महत्त्वाचा भाग आहे. या क्रियेमध्ये भौतिक शास्त्रातील व स्थापत्य अभियांत्रिकीतील महत्त्वाची तत्त्वे व प्रणालींचा समावेश होतो. विविध वास्तूंच्या बांधणीसाठी व त्यांचे आयुर्मान वाढविण्यासाठी मूलभूत संकल्पना व तत्त्वांचा अभ्यास करून महत्त्वाच्या बाबींचे सखोल आकलन करून घेणे गरजेचे ठरते. याशिवाय, या शाखेमध्ये सिंचन योजना, पाणी व्यवस्थापन, वात अभियांत्रिकी, भूकंप अभियांत्रिकी, नैसर्गिक आपत्तींचे व्यवस्थापन इत्यादींसारख्या जीवनावश्यक विषयांचा देखील समावेश होतो.
मराठी विश्वकोशात उपलब्ध असलेल्या माहितीत आवश्यक तो सकारात्मक बदल करून जिज्ञासू वाचकांस ही अद्ययावत माहिती उपलब्ध करून देण्याची नितांत आवश्यकता आहे. या गरजेची पूर्तता करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न स्थापत्य अभियांत्रिकी शाखेच्या ज्ञानमंडळात केला आहे. नोंदींचे अधिक चांगल्या प्रकारे आकलन होण्याच्या दृष्टीने आवश्यकतेनुसार आकृत्या, चित्रे, दृक-श्राव्य चित्रपटांश यांचा वापर केला आहे. नोंदी जरी संक्षिप्त पद्धतीने सादर केल्या असल्या तरी वाचकांचे कुतुहल जागृत करण्यासाठी नक्कीच उपयुक्त ठरतील.
फेरोसिमेंट : व्याख्या व वैशिष्ट्ये (Ferrocement : Definitions & Characteristics)

फेरोसिमेंट : व्याख्या व वैशिष्ट्ये (Ferrocement : Definitions & Characteristics)

फेरोसिमेंटसंदर्भात काम करणाऱ्या विविध संस्थांनी त्याची व्याख्या वेगवेगळ्या पद्धतीने केली आहे. व्याख्या : १) अमेरिकन बुरिओ ऑफ शिपिंग : फेरोसिमेंट ...
फेरोसिमेंटची जडण घडण ( Inert formation of ferrocement)

फेरोसिमेंटची जडण घडण ( Inert formation of ferrocement)

एक बांधकाम साहित्य म्हणून वापरताना फेरोसिमेंटची जुळणी कशी करतात आणि त्यापासून बांधकाम कसे घडते याचे विवेचन सदर नोंदीत केले आहे.  फेरोसिमेंटसाठी ...
बांधकामाची पारंपरिक सामग्री ( Traditional Material of Construction)

बांधकामाची पारंपरिक सामग्री ( Traditional Material of Construction)

बांधकामासाठी आवश्यक असणाऱ्या पारंपरिक सामग्रीमध्ये माती, दगड, खडी, वाळू, विटा, कौले, फरशी, चुना, लाकूड, पत्रे व लोखंड यांचा मुख्यत्वे समावेश ...
भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्रे (The Seismic Zones in India)

भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्रे (The Seismic Zones in India)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ४ भौगोलिक आणि भूविवर्तनी विशिष्ट लक्षणे :             भारत इंडोऑस्ट्रेलियन भूपट्टाच्या उत्तर पश्चिम दिशेला असून तो ...
भारतीय भूकंपासंबंधित मानके (The Indian Seismic Codes)

भारतीय भूकंपासंबंधित मानके (The Indian Seismic Codes)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ११ भूकंपीय संरचना मानकांचे महत्त्व : भूकंपादरम्यान जमिनीच्या हादऱ्यांमुळे संरचनांमध्ये बल आणि विरूपण निर्माण होते. त्यामुळे ...
भूकंप : असंरचनात्मक घटकांचे संरक्षण (Earthquake : Non-structural element’s Protection)

भूकंप : असंरचनात्मक घटकांचे संरक्षण (Earthquake : Non-structural element’s Protection)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना २७ इमारतींचे असंरचनात्मक घटक :  इमारतींमधील संरचनात्मक घटक (structural elements) भूकंपादरम्यान प्रामुख्याने तिच्यामध्ये राहणारे रहिवासी आणि सामान ...
भूकंप आणि कर्तन भिंती इमारती (Earthquake & Shear Walls Buildings)

भूकंप आणि कर्तन भिंती इमारती (Earthquake & Shear Walls Buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना २३ कर्तन भिंत इमारत (Shear wall Buildings) : प्रबलित (Reinforced)  काँक्रिटच्या इमारतींमध्ये सहसा लादी तुळया आणि स्तंभ यांच्या ...
भूकंप आणि पीळ (Building's Twist During Earthquakes)

भूकंप आणि पीळ (Building’s Twist During Earthquakes)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. भूकंपादम्यान इमारतींना पडणारा पीळ आणि त्याचे परिणाम : भूकंपादरम्यान इमारतींना पीळ का पडतो? हे समजावून घेण्यासाठी ...
भूकंप आणि वास्तूशास्त्रीय वैशिष्ट्ये (Earthquakes & Architectural Features)

भूकंप आणि वास्तूशास्त्रीय वैशिष्ट्ये (Earthquakes & Architectural Features)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ६ इमारतींच्या वास्तुशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचे महत्त्व : भूकंपादरम्यान इमारतींची वर्तणूक प्रामुख्याने भूकंपीय बल जमिनीपर्यंत कशा रीतीने वाहून ...
भूकंप आणि विवृत तळमजला इमारती (Open Ground Storey Buildings Vulnerable in Earthquakes)

भूकंप आणि विवृत तळमजला इमारती (Open Ground Storey Buildings Vulnerable in Earthquakes)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना २१ वैशिष्ट्ये : भारतातील शहरी भागांतील प्रबलित (Reinforced) काँक्रीटच्या बहुमजली इमारती मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होत आहेत.  ...
भूकंप होण्यामागची कारणे  (What causes Earthquakes?)

भूकंप होण्यामागची कारणे (What causes Earthquakes?)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. १ पृथ्वी आणि तिचे अंतरंग : अनेक लक्ष शतकांपूर्वी पृथ्वी हा विविध तप्त द्रव्यांचा एक गोळा ...
भूकंपरोधक इमारतींची गुणवत्ता (Quality of earthquake resistant buildings)

भूकंपरोधक इमारतींची गुणवत्ता (Quality of earthquake resistant buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना ३२ भूकंपादरम्यान इमारतींच्या सुरक्षिततेसाठी त्यांची गुणवत्ता अत्यंत आवश्यक आहे. म्हणूनच भूकंपरोधक इमारतींच्या बांधकामादरम्यान प्रत्येक बाबीच्या गुणनियंत्रणाकडे अतिशय ...
भूकंपरोधक इमारतींच्या पायाचे बांधकाम (Foundation’s Construction of Earthquake Resistant Buildings)

भूकंपरोधक इमारतींच्या पायाचे बांधकाम (Foundation’s Construction of Earthquake Resistant Buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना ३० भूकंपरोधक इमारतींच्या बांधकामासाठी जागेची निवड : इमारतींच्या बांधकामाची जागा भूकंप आणि त्याच्या संभाव्य वाईट परिणामांपासून इमारत ...
भूकंपरोधक तंतुक्षम (लवचिक) इमारतींचे बांधकाम (Buildings Ductile for Good Seismic Performance)

भूकंपरोधक तंतुक्षम (लवचिक) इमारतींचे बांधकाम (Buildings Ductile for Good Seismic Performance)

भूकं मार्गदर्शक सूचना ०९ बांधकाम साहित्य : भारतामध्ये ग्रामीण भागातील इमारती प्रामुख्याने दगडी किंवा विट बांधकामाचा वापर करून बांधण्यात ...
भूंकपरोधक तुळया आणि स्तंभांचे जोड ( Earthquake resistant Beam-Column Joints)

भूंकपरोधक तुळया आणि स्तंभांचे जोड ( Earthquake resistant Beam-Column Joints)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना  २० तुळई – स्तंभ जोडांचे वैशिष्ट्य : प्रबलित (पोलादी सळ्या आणि जाळ्या वापरून अधिक बलवान केलेल्या) काँक्रीटच्या ...
भूकंपरोधक दगडी भिंतीचे बांधकाम (Earthquake-Resistant Stone Masonry Buildings)

भूकंपरोधक दगडी भिंतीचे बांधकाम (Earthquake-Resistant Stone Masonry Buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना १६ दगडापासून बांधलेल्या भिंती मजबूत वाटल्या तरी त्या भूकंपाच्या धक्यापुढे तग धरू शकत नाहीत. भूकंप होत असताना ...
भूकंपाचा सामना करण्यासाठी सुनम्य इमारती (Flexibility of Buildings Affects Earthquake Response)

भूकंपाचा सामना करण्यासाठी सुनम्य इमारती (Flexibility of Buildings Affects Earthquake Response)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. १० भूकंपादरम्यान लवचिक इमारतींचे हेलकावे : आ. १. इमारतीचा मुक्त कंपन प्रतिसाद : (अ) छताला दोरी ...
भूकंपाचे प्रबलित काँक्रीट इमारतींवरील परिणाम (Earthquake Affects on Reinforced Concrete Buildings)

भूकंपाचे प्रबलित काँक्रीट इमारतींवरील परिणाम (Earthquake Affects on Reinforced Concrete Buildings)

भूकंपमार्गदर्शक सूचना १७ प्रबलित काँक्रीटच्या इमारती : अलिकडच्या काळात भारतात लहान गावांमध्ये आणि मोठ्या शहरांमध्ये प्रबलित काँक्रीटच्या (Reinforced Concrete / ...
भूकंपाचे मोजमाप (Magnitude and Intensity of Earthquakes)

भूकंपाचे मोजमाप (Magnitude and Intensity of Earthquakes)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ३ भूकंपाविषयी काही संज्ञा : पृथ्वीच्या अंतरंगात प्रस्तरभंगाच्या ज्या बिंदूपासून भूखंडाची घसरण सुरू होते त्याला भूकंपनाभी ...
भूकंपाचे लघू स्तंभावर होणारे परिणाम (Effects of the earthquake on the short columns)

भूकंपाचे लघू स्तंभावर होणारे परिणाम (Effects of the earthquake on the short columns)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना  २२ लघू स्तंभ (Short Columns) पूर्वी झालेल्या भूकंपादरम्यान प्रबलित (Reinforced) काँक्रीटच्या इमारतींमध्ये एकाच मजल्यावर, विविध उंचीचे स्तंभ ...