(प्रस्तावना) पालकसंस्था : अभियांत्रिकी महाविद्यालय, पुणे | समन्वयक : प्रवीण प्र. देशपांडे | विद्याव्यासंगी : रवीन्द्र बा. घोडराज
प्रदीर्घ अशा अश्मयुगानंतर मानवाने केलेल्या धातुविज्ञानातील प्रगतीमुळे संस्कृती- चा विकास झपाटयाने होत गेला. अठराव्या शतकात औद्योगिकीकरणास चालना मिळून अनेक अवघड असे अभियांत्रिकी प्रकल्प मार्गी लागले. धातुविज्ञानातील या सर्व प्रगतीचा संक्षिप्त आढावा मराठी विश्वकोशाच्या आतापर्यंत प्रकाशित झालेल्या १ ते २० खंडांत घेण्यात आला असून, अनेक मूलभूत संकल्पना स्पष्ट करण्यात आल्या आहेत. २०१७ नंतरच्या वर्षात मूलभूत आणि अनुप्रयुक्त विज्ञानात अनेक शोध लागून या शोधांचा उपयोग धातुतंत्रज्ञानात करण्यात आला आहे. यामुळे अभियांत्रिकीमधील अनेक आधुनिक आविष्कार शक्य होत आहेत. धातुविज्ञान फक्त धातूपुरते मर्यादित न राहाता यात अनेक पदार्थांचा समावेश झाल्यामुळे ते अधिक उपयुक्त आणि सर्वसमावेशक झाले आहे. तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे विद्यार्थी, संशोधक आणि सर्वसामान्यांचे विविध ज्ञानशाखांबद्दलचे कुतूहल वाढीस लागले आहे. एकविसाव्या शतकात सर्वच ज्ञानशाखांमधील कृतिम भिंती कोसळत असताना समांतर आणि दुसऱ्या ज्ञानशाखेत उपयोगी पडू शकतील अशा बाबींचा आढावा घेणे क्रमप्राप्त आहे. या पार्श्वभूमीवर मराठी विश्वकोशात असलेल्या धातुविज्ञानातील माहितीचे किंवा नोंदीचे अद्ययावतीकरण करणे आणि नवीन संकल्पनाची भर टाकणे, हे या प्रकल्पाचे मुख्य उदिष्ट्य निश्चित करण्यात आले. त्यासाठी या विषयाचा पुढील अंगांनी विचार केला गेला आहे : प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतीय धातुविज्ञानामधील संकल्पना आणि त्यावर आधारित संशोधनाच्या नवीन दिशा, पोलादासारख्या औद्योगिक दृष्ट्या महत्त्वाच्या मिश्र धातुंचे उत्पादन, पृष्ठभाग धातुविज्ञान, भौतिकी आणि रासायनिक धातुविज्ञान, संरचनात्मक धातुविज्ञान आणि प्रगत धातुविज्ञान.
धातूंचे अवक्षेपण कठिनीकरण (Precipitation Hardening)

धातूंचे अवक्षेपण कठिनीकरण (Precipitation Hardening)

धातूंच्या कठिनीकरणाच्या तीन महत्त्वाच्या मूलभूत पद्धती आहेत, त्या अशा : १) शीतकाम, २) घन विद्रावण कठिनीकरण व ३) अवक्षेपण कठिनीकरण ...
धातूंचे उष्णता संस्करण (Heat Treatment of Metals)

धातूंचे उष्णता संस्करण (Heat Treatment of Metals)

धातूची घन अवस्था कायम ठेवून उष्णतेच्या साह्याने तिच्या संरचनेत हवा तसा बदल घडवून आणण्याची प्रक्रिया. या प्रक्रियेत धातूचे तापमान पाहिजे ...
धातूंचे परीक्षण (Metal Testing & Analysis)

धातूंचे परीक्षण (Metal Testing & Analysis)

धातूंचे परीक्षण : धातूच्या यंत्रभागांचे, वस्तूंचे वा त्यांच्या धातूंचे परीक्षण. आजच्या यंत्रयुगातील सर्व प्रकारच्या यंत्रसामग्रीला निरनिराळ्या धातूंची व मिश्रधातूंची जरूरी असते ...
धातूंचे यांत्रिक गुणधर्म (Mechanical Properties of Metals )

धातूंचे यांत्रिक गुणधर्म (Mechanical Properties of Metals )

धातूंचे गुणधर्म निरनिराळ्या प्रकारचे असतात म्हणून त्यांचे वेगवेगळे वर्ग केलेले आहेत. यांत्रिक, रासायनिक, विद्युत् चुंबकीय असे त्यांतील प्रमुख प्रकार आहेत ...
नाय - हार्ड (Ni - hard)

नाय – हार्ड (Ni – hard)

पांढऱ्या बिडात निकेल व क्रोमियम मिसळून तयार होणाऱ्या मिश्रधातूंचा हा एक समूह आहे. नाय-हार्ड हे त्याचे व्यापारी नाव आहे. याच्या ...
नाय-रेझिस्ट (Ni-Resist)

नाय-रेझिस्ट (Ni-Resist)

तक्ता १ : फ्लेक ग्रॅफाइट नाय रेझिस्ट ASTM A 436 बिडामध्ये निकेल मिसळून केलेल्या वेगवेगळ्या मिश्रधातूंचे हे एक कुटुंब आहे ...
नायक्रोम (Nichrome)

नायक्रोम (Nichrome)

निकेल आणि क्रोमियम धातूंचे प्राधान्य असलेल्या मिश्रधातू. या मिश्रधातूंच्या तारांचा उपयोग प्रामुख्याने विद्युत् रोधन व विद्युत् रोधापासून उष्णतानिर्मितीसाठी होतो. उच्च ...
निकेल सिल्व्हर (Nickel Silver)

निकेल सिल्व्हर (Nickel Silver)

चांदीसारखा दिसणारा निकेल, तांबे  व जस्त यांचा मिश्रधातू. तांबे  व  निकेल  यांची धातुके  – कच्च्या स्वरूपातील धातू – वितळवून चिनी ...
निर्वात धातुविज्ञान (Vacuum Metallurgy)

निर्वात धातुविज्ञान (Vacuum Metallurgy)

वातावरणातील ऑक्सिजनाने कित्येक धातू व मिश्रधातूंचे सहज ⇨ ऑक्सिडीभवन  होते किंवा वातावरणातील वायू मिसळून धातू दूषित होतात. भट्टीत धातुक (कच्च्या स्वरूपातील ...
पितळ (Brass)

पितळ (Brass)

तांबे व जस्त यांच्या मिश्रधातूंना ‘पितळ’ म्हणतात. पितळात तांबे प्रमुख धातू आणि जस्त मिश्रक धातू आहे. ५ – ४० टक्के ...
पृष्ठभाग यांत्रिक घर्षणपद्धत (Surface Mechanical Attrition Treatment)

पृष्ठभाग यांत्रिक घर्षणपद्धत (Surface Mechanical Attrition Treatment)

धातू संशोधन संस्थेचे के.लू (चीन विज्ञान अकादमी, शेनयांग,चीन) यांनी ‘पृष्ठभाग यांत्रिक  घर्षणपद्धत’ या तंत्रज्ञानाचा शोध लावला. या तंत्रज्ञानाने  पदार्थामध्ये अतिरिक्त ...
पोलादनिर्मिती : ऑक्सिजनवर आधारित पद्धती (Basic Oxygen Furnace )

पोलादनिर्मिती : ऑक्सिजनवर आधारित पद्धती (Basic Oxygen Furnace )

द्रव लोखंडापासून पोलाद बानविताना ऑक्सिजनचा वापर करावा ही कल्पना बेसेमर यांच्या काळातही माहीत होती; परंतु १९३०-३५ नंतरच औद्योगिक दृष्ट्या पुरेशा ...
पोलादनिर्मिती : खुल्या भट्टीची पद्धत (Open hearth Pracess)

पोलादनिर्मिती : खुल्या भट्टीची पद्धत (Open hearth Pracess)

खुल्या भट्टीच्या पद्धतीमधील भट्टीचा तळ हा तिच्यातील कच्चा माल वितळविणाऱ्या ज्वालांसमोर सरळ खुला वा उघडा असतो. त्यावरून या पद्धतीला खुल्या ...
पोलादनिर्मिती : बेसेमर पद्धती (Bessemer Process)

पोलादनिर्मिती : बेसेमर पद्धती (Bessemer Process)

बेसेमर पद्धतीचा उदय होण्यापूर्वी पोलाद बनविण्याची पद्धत कष्टाची व महागडी होती.जगातील कमी खर्चातले स्वस्त पोलाद बेसेमर पद्धतीने प्रथम तयार झाले ...
पोलादनिर्मिती : विदयुत्-प्रज्योत भट्टी पद्धत (Three Phase Direct Arc)

पोलादनिर्मिती : विदयुत्-प्रज्योत भट्टी पद्धत (Three Phase Direct Arc)

विद्युत्-प्रज्योतीच्या आधारे भट्टी बनविण्याची कल्पना १९ व्या शतकातही माहीत होती, परंतु विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस विदयुत्-प्रज्योतीच्या आधारे औद्योगिक पातळीवर पोलाद बनविण्यात ...
पोलादनिर्मिती : विदयुत्-प्रवर्तन भट्टी पद्धत (Electric Induction Furnace)

पोलादनिर्मिती : विदयुत्-प्रवर्तन भट्टी पद्धत (Electric Induction Furnace)

विद्युत्-शक्तीचे रूपांतर उष्णतेत करण्यासाठी उच्च- कंप्रता – प्रवाहाच्या (High frequency current) प्रवर्तनाची (Induction) कल्पना प्रथम एडविन नॉर्थ्रप (Edwin Northrup) यांनी ...
पोलादाची ओळख (Steel)

पोलादाची ओळख (Steel)

सर्वसामान्य उपयोगी धातूंमध्ये अत्यंत मोठ्या प्रमाणात उत्पादन आणि वापर होणारे पोलाद हे महत्त्वाची मिश्रधातू आहे. लोखंडाचे धातुक (Ore), दगडी कोळसा ...
पोलादाची घटना, संरचना आणि प्रावस्था (Microstructures & Phases of steel)

पोलादाची घटना, संरचना आणि प्रावस्था (Microstructures & Phases of steel)

पोलाद ही मूलतः लोखंड (लोह) आणि कार्बन यांची मिश्रधातू असल्याने लोह व कार्बनच्या समतोलावस्था आकृतीवरून (Iron – Iron Carbide Equilibrium ...
पोलादाचे उष्णता संस्करण (Heat Treatment of Steel)

पोलादाचे उष्णता संस्करण (Heat Treatment of Steel)

उष्णता संस्करण क्रियेमुळे पोलादाच्या उपयुक्ततेमध्ये पुष्कळच भर पडते. विशिष्ट तापमानास पोलाद तापविणे आणि विशिष्ट पद्धतीने थंड करणे यास उष्णता संस्करण ...
पोलादाचे बोरॉनीकरण (Steel Boronizing)

पोलादाचे बोरॉनीकरण (Steel Boronizing)

बोरॉनीकरण ही एक झीज प्रतिरोध वाढविण्याची लोकप्रिय विक्रिया असून ती ऊष्मारासायनिक पृष्ठभागमिश्रण पद्धत आहे.पोलादाचे बोरॉनीकरण हे ७००º – १०००º से ...