(प्रस्तावना)

पालकसंस्था : अभियांत्रिकी महाविद्यालय, पुणे | विषयपालक : बाळ फोंडके | समन्वयक : प्रवीण प्र. देशपांडे | विद्याव्यासंगी : रवीन्द्र बा. घोडराज

प्रदीर्घ अशा अश्मयुगानंतर मानवाने केलेल्या धातुविज्ञानातील प्रगतीमुळे संस्कृती- चा विकास झपाटयाने होत गेला. अठराव्या शतकात औद्योगिकीकरणास चालना मिळून अनेक अवघड असे अभियांत्रिकी प्रकल्प मार्गी लागले. धातुविज्ञानातील या सर्व प्रगतीचा संक्षिप्त आढावा मराठी विश्वकोशाच्या आतापर्यंत प्रकाशित झालेल्या १ ते २० खंडांत घेण्यात आला असून, अनेक मूलभूत संकल्पना स्पष्ट करण्यात आल्या आहेत. २०१७ नंतरच्या वर्षात मूलभूत आणि अनुप्रयुक्त विज्ञानात अनेक शोध लागून या शोधांचा उपयोग धातुतंत्रज्ञानात करण्यात आला आहे. यामुळे अभियांत्रिकीमधील अनेक आधुनिक आविष्कार शक्य होत आहेत. धातुविज्ञान फक्त धातूपुरते मर्यादित न राहाता यात अनेक पदार्थांचा समावेश झाल्यामुळे ते अधिक उपयुक्त आणि सर्वसमावेशक झाले आहे. तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे विद्यार्थी, संशोधक आणि सर्वसामान्यांचे विविध ज्ञानशाखांबद्दलचे कुतूहल वाढीस लागले आहे. एकविसाव्या शतकात सर्वच ज्ञानशाखांमधील कृतिम भिंती कोसळत असताना समांतर आणि दुसऱ्या ज्ञानशाखेत उपयोगी पडू शकतील अशा बाबींचा आढावा घेणे क्रमप्राप्त आहे. या पार्श्वभूमीवर मराठी विश्वकोशात असलेल्या धातुविज्ञानातील माहितीचे किंवा नोंदीचे अद्ययावतीकरण करणे आणि नवीन संकल्पनाची भर टाकणे, हे या प्रकल्पाचे मुख्य उदिष्ट्य निश्चित करण्यात आले. त्यासाठी या विषयाचा पुढील अंगांनी विचार केला गेला आहे : प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतीय धातुविज्ञानामधील संकल्पना आणि त्यावर आधारित संशोधनाच्या नवीन दिशा, पोलादासारख्या औद्योगिक दृष्ट्या महत्त्वाच्या मिश्र धातुंचे उत्पादन, पृष्ठभाग धातुविज्ञान, भौतिकी आणि रासायनिक धातुविज्ञान, संरचनात्मक धातुविज्ञान आणि प्रगत धातुविज्ञान.

अति उच्च सामर्थ्यवान पोलाद (Ultra High Strength Steel)

उच्च सामर्थ्यवान पोलादाचे ताण सामर्थ्य (Tensile strength) ६०० ते १००० MPa या दरम्यान असते. यापेक्षा जास्त ताण सामर्थ्य असलेल्या पोलादास ...
अभियांत्रिकी निरुपयोगिता विश्लेषण (Engineering failure analysis)

अभियांत्रिकी निरुपयोगिता विश्लेषण (Engineering failure analysis)

अभियांत्रिकी निरुपयोगिता विश्लेषण करताना निरुपयोगिता म्हणजे काय हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. सर्वसाधारणपणे “एखादा भाग किंवा घटक, ज्या कार्यासाठी तयार ...

उच्च एंट्रॉपी मिश्रधातू (High Entropy Alloys)

एंट्रॉपी म्हणजे पदार्थ किंवा व्यवस्थेतील अनियंत्रिततेचे परिमाण. तापीय किंवा ऊष्मीय (Thermal Entropy) व अविन्यासी  किंवा समाकृतिक (Configurational Entropy) असे एंट्रॉपीचे ...
उच्च तापमान ऑक्सिडीकरण (High Tempreture Oxidation)

उच्च तापमान ऑक्सिडीकरण (High Tempreture Oxidation)

उच्च तापमान ऑक्सिडीकरण ही उच्च तापमानात घडणारी धातूंच्या गंजण्याची विक्रिया असून यात धातू व वातावरणातील ऑक्सिजन यांची रासायनिक विक्रिया होते ...
ऑक्सिडीकरणाच्या वेगाचे नियम (Oxidation Rate Laws)

ऑक्सिडीकरणाच्या वेगाचे नियम (Oxidation Rate Laws)

ऑक्सिडीकरण ही कोणत्याही उच्च किंवा सामान्य तापमानास घडणारी धातूंच्या गंजण्याची विक्रिया असून हिच्यात धातू व वातावरणातील ऑक्सिजन यांची रासायनिक विक्रिया ...
औष्णिक प्रतिबंध लेपन (Thermal Barrier Coating)

औष्णिक प्रतिबंध लेपन (Thermal Barrier Coating)

औष्णिक प्रतिबंध लेपन /आवरण ही अतिप्रगत धातुप्रणाली असून धातूचे उच्च तापमानापासून संरक्षण करण्यासाठी त्याच्या पृष्ठभागावर आच्छादली/लेपन केली जाते. हे लेपन ...

काच विज्ञान आणि तंत्रज्ञान (Glass Science and Technology)

अकार्बनी ऑक्साइड व कमी-अधिक सिलिका ज्यांच्यात आहेत अशा पदार्थांचा वितळलेला द्रव वेगाने थंड झाल्यावर तयार होणाऱ्या घन पदार्थांना काच म्हणतात ...
क्रमवीक्षक इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक (Scanning Electron Microscope [SEM])

क्रमवीक्षक इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक (Scanning Electron Microscope [SEM])

क्रमवीक्षक इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शक हे प्रामुख्याने नमुन्याच्या पृष्ठभाग किंवा पृष्ठभागाजवळील संरचना अभ्यासण्यासाठी वापरले जाते. यामुळे आपण विविध कार्बनी आणि अकार्बनी पदार्थांचे ...
जस्त : शोध आणि उत्पादन (Zinc : Invention and Production)

जस्त : शोध आणि उत्पादन (Zinc : Invention and Production)

तांबे आणि जस्त यांचे मिश्रधातू  म्हणजे पितळ (Brass). इ. स. पू. १५०० च्या सुमारास वापरात असलेल्या पितळी वस्तू हडप्पा संस्कृतीतील ...
तप्त संक्षारण (Hot Corrosion)

तप्त संक्षारण (Hot Corrosion)

तप्त संक्षारण ही क्रिया प्रामुख्याने  गॅस टरबाइन, डीझेल एंजिन, उष्णोपचार भट्टी किंवा दूषित उष्ण वायूंच्या संपर्कात येणाऱ्या उपकरणांमधे आढळून येते ...
दाबविद्युत पदार्थ (Piezoelectric Materials)

दाबविद्युत पदार्थ (Piezoelectric Materials)

ग्रीक व्युत्पत्तीनुसार “पिझो” म्हणजे दाब आणि म्हणून जे पदार्थ दाबाचा – यांत्रिक प्रतिबलाचा म्हणजे एकक क्षेत्रफळावरील प्रेरणेचा – वापर केल्यानंतर ...
दिल्ली लोहस्तंभ (Delhi Iron Pillar)

दिल्ली लोहस्तंभ (Delhi Iron Pillar)

नवी दिल्ली येथील कुतुब संकुलात अनेक स्मारके आहेत. त्यांपैकी ‘कुव्वतुल इस्लाम’ ही मशीद महत्त्वपूर्ण आहे. गेली सोळाशे वर्षे न गंजता ...
पृष्ठभाग यांत्रिक घर्षणपद्धत (Surface Mechanical Attrition Treatment)

पृष्ठभाग यांत्रिक घर्षणपद्धत (Surface Mechanical Attrition Treatment)

धातू संशोधन संस्थेचे के.लू (चीन विज्ञान अकादमी, शेनयांग,चीन) यांनी ‘पृष्ठभाग यांत्रिक  घर्षणपद्धत’ या तंत्रज्ञानाचा शोध लावला. या तंत्रज्ञानाने  पदार्थामध्ये अतिरिक्त ...
पोलादनिर्मिती : खुल्या भट्टीची पद्धत (Open hearth Pracess)

पोलादनिर्मिती : खुल्या भट्टीची पद्धत (Open hearth Pracess)

खुल्या भट्टीच्या पद्धतीमधील भट्टीचा तळ हा तिच्यातील कच्चा माल वितळविणाऱ्या ज्वालांसमोर सरळ खुला वा उघडा असतो. त्यावरून या पद्धतीला खुल्या ...
पोलादनिर्मिती : बेसेमर पद्धती (Bessemer Process)

पोलादनिर्मिती : बेसेमर पद्धती (Bessemer Process)

बेसेमर पद्धतीचा उदय होण्यापूर्वी पोलाद बनविण्याची पद्धत कष्टाची व महागडी होती.जगातील कमी खर्चातले स्वस्त पोलाद बेसेमर पद्धतीने प्रथम तयार झाले ...
पोलादाचे बोरॉनीकरण (Steel Boronizing)

पोलादाचे बोरॉनीकरण (Steel Boronizing)

बोरॉनीकरण ही एक झीज प्रतिरोध वाढविण्याची लोकप्रिय विक्रिया असून ती ऊष्मारासायनिक पृष्ठभागमिश्रण पद्धत आहे.पोलादाचे बोरॉनीकरण हे ७००º – १०००º से ...
लेपन (Coating)

लेपन (Coating)

एखाद्या वस्तूच्या किंवा घटकाच्या पृष्ठभागावर आच्छादलेल्या धातू, अधातू किंवा मिश्रधातूंच्या थरास लेपन किंवा आवरण (Coating) म्हणतात. हे थर वस्तूच्या पृष्ठभागावर ...
लोखंडनिर्मिती : झोतभट्टी पद्धत (Blast furnace)

लोखंडनिर्मिती : झोतभट्टी पद्धत (Blast furnace)

झोतभट्टीमध्ये कोळसा  – कोक या प्रतीचा –  व  लोखंडाचे धातुक चुनखडी अभिवाहासह एकत्र टाकतात आणि कोळशाच्या ज्वलनासाठी खालच्या भागातून हवा ...

लोहमिश्रके निर्मिती (Ferroalloys)

पोलाद बनविताना लागणार्‍या काही द्रव्यांना लोहमिश्रके (Ferroalloys) असे म्हणतात, मात्र ही द्रव्ये म्हणजे सतत उद्योगात वापरले जाणारे लोखंडाचे मिश्रधातू (Alloy ...
वातावरणी अपक्षयी पोलाद (Weathering Steels)

वातावरणी अपक्षयी पोलाद (Weathering Steels)

नरम पोलादात (Mild steel) १ ते २.५ वजनी टक्के इतक्या प्रमाणात तांबे, फॉस्फरस, क्रोमियम आणि सिलिकॉन मिसळल्यास (Alloying) वातावरणी अपक्षयी ...
Loading...
Close Menu