मराठी विश्वकोश

साऊँ फ्रँसीश्कू (Sao Francisco)

ब्राझीलमधील एक प्रमुख नदी. सॅन फ्रँसीश्कू किंवा रीओ साऊँ फ्रँसीश्कू या नावांनीही ती ओळखली जाते. ब्राझीलच्या पूर्व भागातील मीनास झिराइस या राज्याच्या नैर्ऋत्य भागात सेरा दा कानास्रा डोंगररांग आहे. या…

एडवर्ड हाइड क्लॅरंडन (Edward Hyde, 1st Earl of Clarendon)

क्लॅरंडन, एडवर्ड हाइड : (१८ फ्रेब्रुवारी १६०९–९ डिसेंबर १६७४). एक ब्रिटिश मुत्सद्दी व इतिहासकार. विल्टशरमधील जमीनदार घराण्यात जन्म. कायद्याचे शिक्षण घेऊन त्याने काही दिवस वकिली केली आणि १६४० मध्ये तो इंग्लंडच्या संसदेवर…

पारा (Mercury)

सर्वसाधारण तापमानाला द्रवरूप असणारा पारा हा एकमेव धातू आहे. जस्त-कॅडमियम मालेतील या मूलद्रव्याला किंचित निळसर झाक असून याचा रंग चांदीसारखा पांढरा असतो. पाऱ्याची रासायनिक संज्ञा Hg आहे. याचा अणुक्रमांक ८०…

तांबे (Copper)

तांबे हे आवर्त सारणीच्या १ ब गटातील एक अतिशय महत्त्वाचे धातुरूप मूलद्रव्य आहे. याची रासायनिक संज्ञा Cu आहे. तांब्याचा अणुक्रमांक २९ असून अणुभार ६३·५४ इतका आहे. इतिहास : अश्मयुगाच्या शेवटी…

मुकेश (Mukesh)

मुकेश : (२६ जुलै १९२३–२८ ऑगस्ट १९७६). भारतीय चित्रपटसृष्टीतील ख्यातनाम गायक. त्यांचे पूर्ण नाव मुकेशचंद माथूर. त्यांचे वडील जोरावरचंद हे अभियंता होते. त्यांच्या आईचे नाव चंद्राणी. मुकेश यांचा जन्म दिल्लीत…

सिलिनियम (Selenium)

सिलिनियम हे गट ६ अ मधील धात्वाभ (धातुसदृश) मूलद्रव्य आहे. याचा अणुक्रमांक ३४ असून अणुभार ७८.९६ आहे. इतिहास : इ. स. १८१७ मध्ये स्वीडिश रसायनशास्त्रज्ञ यन्स याकॉप बर्झीलियस यांनी (जे. सी.…

वचन साहित्य (Vachan Sahitya)

वचन साहित्य : भारतीय साहित्य परंपरेतील कन्नड जीवनवादी साहित्य. कर्नाटकातील कन्नड भाषेची साहित्य परंपरा अगदी प्राचीन आहे. आठशे वर्षांपूर्वी म्हणजे इ. स. बाराव्या शतकात निर्माण झालेल्या वचन साहित्य प्रकाराने या…

बिस्मथ (Bismuth)

बिस्मथ हे आधुनिक आवर्त सारणीमधील गट १५ मधील मूलद्रव्य आहे. या मूलद्रव्याची रासायनिक संज्ञा Bi अशी असून अणुक्रमांक ८३ आणि अणुभार २०८.९८ इतका आहे. याचे इलेक्ट्रॉन संरूपण २, ८, १८,…

जे. एन. चौधरी (J. N. Chaudhari)

चौधरी, जनरल जयंतनाथ : (१० जून १९०८—६ एप्रिल १९८६). भारताचे माजी भूसेनाप्रमुख. जन्म कलकत्ता येथे. शिक्षण कलकत्ता व लंडन येथे. सँडहर्स्ट (इंग्लंड) येथे लष्करी शिक्षण. १९२८ मध्ये लष्करात कमिशन. नंतर नॉर्थ स्टॅफर्डशर…

सत्ताविभाजन (Division of power)

सत्ताविभाजन : राजकीय सत्ता व शासकीय प्राधिकार यांची विविध विभागांत केलेली विभाजन पद्धती (तत्त्व). ही संकल्पना राज्यशास्त्रात केव्हा प्रविष्ट झाली याविषयी मतैक्य नाही. भारतात इ. स. पू. पहिल्या सहस्रकात गणराज्ये…

झॉर्झ क्लेमांसो (Georges Clemenceau)

क्लेमांसो, झॉर्झ : (२८ सप्टेंबर १८४१–२४ नोव्हेंबर १९२९). फ्रान्सचा पहिल्या महायुद्धकाळातील पंतप्रधान, एक फ्रेंच मुत्सद्दी आणि प्रसिद्ध वृत्तपत्रकार. म्वेलेराँ-एन परेड्स (हँदे) ह्या गावी तो जन्मला. वैद्यकीय शिक्षण घेऊन त्याने काही…

चक्रवर्ती समिती (Chakravarty Committee)

भारतीय मौद्रिक प्रणालीच्या कामकाजासंबंधीचा अभ्यास करण्याकरिता स्थापन करण्यात आलेली समिती. १९७० ते १९८०च्या दशकात सरकारकडून पैशाची सतत होणारी मागणी पूर्ण करण्यासाठी रिझर्व बँक ऑफ इंडिया ही भारताची मध्यवर्ती बँक सरकारला…

स्टॉकहोम संप्रदाय (Stockholm School)

अर्थशास्त्राच्या इतिहासात संप्रदाय किंवा विचारधारा म्हणजे अर्थव्यवस्थांच्या कार्यपद्धतीवर समान दृष्टिकोन बाळगणाऱ्या विचारवंताचा गट होय. सर्वच अर्थतज्ज्ञ एखाद्या विशिष्ट विचारधारेत मोडतात असे नाही; परंतु आधुनिक काळात विचारधारेनुसार विचारवंतांचे वर्गीकरण करण्याची पद्धत…

रामदास कटारी (Ramdas Katari)

कटारी, रामदास : (८ ऑक्टोबर १९११—२१ जानेवारी १९८३). भारताचे माजी नौसेनाप्रमुख. जन्म तमिळनाडूमधील चिंगलपुट येथे. वडिलांचे नाव एस. व्ही. नायडू. सिकंदराबाद व हैदराबाद येथे शिक्षण. प्रशिक्षणनौका ‘डफरिन’वर नौकानयनाचे प्रशिक्षण. काही…

कम्युनिझम शिखर (Communism Peak)

ताजिकिस्तानमधील तसेच पामीरच्या पठारावरील सर्वोच्च शिखर. स्टालिन शिखर किंवा गार्मो या नावांनीही हे शिखर ओळखले जाते. उंची ७,४९५ मी. पामीर आलाय पर्वतसंहतीमधील अकादेमिया नाउक व पीटर द फर्स्ट या दोन…