शू (Shu)
प्राचीन ईजिप्शियन देव. बाष्परहित हवा व वातावरण यांचा अधिष्ठाता. शू या नावाचा मूलार्थ पोकळी किंवा रितेपण असा होय. शूला नाईल नदीवरून येणाऱ्या उत्तरीय-मध्य समुद्रीय वाऱ्यांचे मानवी रूप मानले गेले होते.…
प्राचीन ईजिप्शियन देव. बाष्परहित हवा व वातावरण यांचा अधिष्ठाता. शू या नावाचा मूलार्थ पोकळी किंवा रितेपण असा होय. शूला नाईल नदीवरून येणाऱ्या उत्तरीय-मध्य समुद्रीय वाऱ्यांचे मानवी रूप मानले गेले होते.…
भारताचे नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक : सी ए जी. केंद्रशासन आणि राज्यसरकारे यांच्या सर्व आर्थिक व्यवहाराचे हिशोब तपासणारा अधिकारी. वित्तीय विनिमयाचे नियंत्रक व सरहिशेब तपासनीस असेही त्यांना संबोधिले जाते. भारतीय राज्यघटनेच्या…
टर्नर, फ्रेडरिक जॅक्सन : (१४ नोव्हेंबर १८६१—१४ मार्च १९३२). एक प्रसिद्ध अमेरिकन इतिहासकार. पॉर्टिज (विस्कॉन्सिन) येथे जन्म. विस्कॉन्सिन विद्यापीठातून बी. ए. (१८८४) व एम्. ए. (१८८८) या पदव्या घेऊन तेथेच…
रशियातील मस्कोव्हीच्या (मॉस्को) राजपुत्रांनी धारण केलेले एक बिरुद. ही संज्ञा रोमन सम्राटांच्या सीझर या अभिधानाचा अपभ्रंश आहे. राजघराण्यातील इतर व्यक्तींनाही त्यामुळे अशीच नावे प्राप्त झाली. उदा., झारची पत्नी–झारित्सा; युवराज–झारेविश; राजकन्या–झारेव्हना…
ब्रिटिशांकित हिंदुस्थानातील एक संस्थान. ते राजपुतान्यात आग्नेयीस वसले होते. क्षेत्रफळ २,०७४ चौ. किमी. लोकसंख्या १,२२,२९९ (१९४१). उत्पन्न सु. चार लाख रुपये होते. उत्तरेस कोटा, पश्चिमेस इंदूर–ग्वाल्हेर, दक्षिणेस सितामाऊ–जावरा–देवास–ग्वाल्हेर, पूर्वेस टोंक–इंदूर…
की राजनारायणन : (७ नोव्हेबर १९२२). भारतीय साहित्यातील प्रसिद्ध तमिळ साहित्यिक. तमिळ लोककथांचे संकलक-अभ्यासक आणि तमिळमधील करिसाल या प्रादेशिक साहित्य प्रवाहाचे प्रणेते म्हणून त्यांची पूर्ण भारतभर ओळख आहे. त्यांचा जन्म…
ग्रीक दैवतशास्त्रातील सुप्रसिद्ध मातृदेवता. रोमन आणि इटालियन पुराकथेतिहासामध्ये डीमीटर ही ‘सेरेस’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याचप्रमाणे ईजिप्शियन पुराकथेतिहासामध्ये प्रख्यात असलेल्या इसिसनामक भूदेवतेशी या देवतेचा संबंध जोडला जातो. डीमीटर ही देवता क्रोनस…
कूपर, सर धनजीशा : (२ जानेवारी १८७८–२९ जुलै १९४७). स्वातंत्र्यपूर्व काळातील मुंबई प्रांताचे पहिले प्रधानमंत्री. ते पारशी समाजातील होते. त्यांचे वडील बोमनजी इर्जीभाई कूपर सातारा येथील शासकीय मद्य गोदामात सुतारकाम…
ग्रीक पुराकथेतिहासामध्ये नाईकी ही विजयाची देवता म्हणून प्रचलित आहे. टायटन पॅलेस आणि सरिद्देवता स्टिक्स यांच्या पाच अपत्यांपैकी एक होय. ही नेहमी स्त्रीदेवता म्हणून वर्णिली जाते. टायटनविरुद्धच्या लढाईमध्ये तिने देवांना साहाय्य…
घोसाळे : (हिं. घिया तोरी; गु. तुरिया, गिलका; क. तुप्पहिरेकाई; सं. राज कोष्टकी; इं. स्पंज गोर्ड, बाथ स्पंज; लॅ. लुफा एजिप्टिका ; कुल-कुकर्बिटेसी). ही वर्षायू (एक वर्ष जगणारी) वेल मूलतः…
झेंडू : (मखमल; हिं. गुलजाफरी, गेंद; सं. स्थूलपुष्प; इं. आफ्रिकन मॅरीगोल्ड; लॅ. टॅजेटस इरेक्टा; कुल-कंपॉझिटी). ही वर्षायू (एक वर्ष जगणारी) ओषधी मूळची मेक्सिकोमधील असून हिचे विविध प्रकार बागेमधून सर्वत्र शोभेकरिता…
डबल बीन : (डफळ; हिं. सेम; इं. लिमा बिन, बर्मा बीन, रंगून बीन; लॅ. फॅसिओलस ल्युनॅटस ;कुल-लेग्युमिनोजी-पॅपिलिऑनेटी). मोठ्या शहरांच्या आसपास विक्रीसाठी आणि बंगाल बगीच्यात भाजीसाठी शेंगा आणि बियांसाठी लागवड करण्यात…
इनाक,कोलकलूरी : (१ जुलै १९३९). प्रसिद्ध भारतीय तेलुगू साहित्यिक. भाषा अभ्यासक आणि अध्यापक म्हणून ते सर्व परिचित आहेत. तेलुगू साहित्यात दलित, स्त्रीवादी, अल्पसंख्यांकवादी आणि आदिवासी लेखक अशी अनेक अंगांनी त्यांची…
पवार, आप्पासाहेब गणपतराव : (५ मे १९०६ –३० डिसेंबर १९८१). महाराष्ट्रातील एक शिक्षणतज्ज्ञ, मुरब्बी प्रशासक, मराठ्यांच्या इतिहासाचे ख्यातकीर्त संशोधक आणि कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठाचे शिल्पकार. महाराष्ट्र राज्याचे ते पहिले शिक्षण संचालक…
क्षहरात वंशाचा राजा नहपान याचा प्रसिद्ध प्राचीन कोरीव लेख. महाराष्ट्रातील नाशिक शहरापासून सु. ९ किमी. अंतरावर नैर्ऋत्य दिशेला त्रिरश्मी टेकडीवरील असलेल्या पांडव लेणी समूहात हा अभिलेख आहे. येथील लेणी क्र.…