दूतघटोत्कच (Dutghatotkach)
दूतघटोत्कच : भासाचे एक अंकी नाटक. उत्सृष्टिकांक हा रूपकप्रकार. काही अभ्यासकांच्या मते हा व्यायोग रूपकप्रकार आहे ; परंतु या रूपकाची लक्षणे उत्सृष्टिकांकाला अधिक लागू पडणारी आहेत. ह्या नाटकातील सर्व पात्रे…
दूतघटोत्कच : भासाचे एक अंकी नाटक. उत्सृष्टिकांक हा रूपकप्रकार. काही अभ्यासकांच्या मते हा व्यायोग रूपकप्रकार आहे ; परंतु या रूपकाची लक्षणे उत्सृष्टिकांकाला अधिक लागू पडणारी आहेत. ह्या नाटकातील सर्व पात्रे…
निशीथसूत्र : निशीथसूत्र हा छेदसूत्रातील अत्यंत महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. याची भाषा अर्धमागधी प्राकृत. प्राकृतमध्ये या ग्रंथाचे नाव निसीहसूत्ताणि असे आहे. याला आचारांगाची पाचवी चूला (निषिद्ध शब्दांचा अर्थसंग्रह करणारी ग्रंथपद्धती) मानले…
दशाश्रुतस्कंधसूत्रम् : जैन धर्मातील आचार विषद करणारा ग्रंथ. दशाश्रुतस्कंधसूत्रम्ला दसा,आयारदसा किंवा दसासुय असे म्हटले जाते. छेदसूत्रातील हे एक सूत्र आहे. या सूत्राचे कर्ता श्रुतकेवली भद्रबाहू मानले जातात. दशाश्रुतस्कंधसूत्रम्ची दहा प्रकरणे…
दशवैकालिक सूत्र : अर्धमागधी प्राकृत भाषेतील महत्त्वाचे सूत्र. मुनिधर्मास योग्य अशा आचाराचे महत्त्व या ग्रंथातून सांगितले आहे. अर्धमागधी भाषेमध्ये एकूण ४५ आगम आहेत. त्या ४५ आगमांची अंग, उपांग, छेदसूत्र, मूलसूत्र,…
प्राच्यविद्या मंदिर बडोदा : बडोदा येथील दुर्मिळ हस्तलिखितांच्या समृद्ध संग्रहासाठी, दर्जेदार संशोधन कार्य व प्रकाशनासाठी देशविदेशात प्रसिद्ध असणारी संस्था. श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांच्या कारकीर्दीच्या साधारण सुरुवातीच्या काळातच म्हणजेच इ.स.…
काणवी चेन्नाविरा : (जन्म २९ जून १९२९ ). सुप्रसिद्ध कन्नड साहित्यिक.कन्नड भाषेतील कवितेला नावलौकिक मिळवून देण्यात काणवी यांचे मोठे योगदान आहे.उत्तर कर्नाटकमधील सांस्कृतिक जीवनाची प्रतीके आणि प्रतिमा त्यांच्या साहित्यातून प्रतिबिंबित…
योगासनाचा एक प्रकार. ‘शलभ’ किंवा ‘शरभ’ या शब्दाचा अर्थ टोळ किंवा नाकतोडा असा आहे. या आसनाची अंतिम स्थिती बसलेल्या नाकतोड्याप्रमाणे दिसते म्हणून या आसनाचे नाव शलभासन असे आहे. हे आसन…
भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील म. गांधींच्या नेतृत्वाखालील सर्वांत मोठे आणि दीर्घकालीन (१९३०–३४) जनता आंदोलन. ‘दांडी यात्राʼ किंवा ‘दांडी मार्चʼ म्हणूनही हे आंदोलन ओळखले जाते. या आंदोलनापूर्वी सायमन आयोगावर बहिष्कार घालून त्याचा निषेध…
हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या कुमाऊँ (उत्तर प्रदेश) प्रदेशातील एक प्राचीन वंश. आयरिश वैज्ञानिक इ. टी. अत्कीन्सन (१८४०-१८९०) यांच्या मते, कत्युरी हे कुमाऊँ येथील मूळ रहिवासी असावेत आणि गोमती नदीच्या काठावर उजाड…
हॉल, चार्ल्स फ्रान्सिस (Hall, Charles Francis) : (१८२१ – ८ नोव्हेंबर १८७१). अमेरिकन समन्वेषक. त्यांचा जन्म अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांतील व्हर्मॉंट राज्यात झाला. ते लहान असतानाच त्यांच्या कुटुंबियांनी न्यू हँपशर राज्यातील…
ॲनॅक्झिमँडर : (इ.स.पू.सु. ६१०—५४६). ग्रीक तत्त्ववेत्ता. ग्रीक खगोलशास्त्राचा जनक म्हणूनही त्याला मानले जाते. विश्वस्थितीविषयी सुस्पष्ट कल्पना मांडणारा हा पहिला विचारवंत. त्याचा जन्म आयोनियन शहरी मायलीटस (सध्याचे तुर्कस्तान) येथे झाला. ग्रीक…
काँदीयाक, एत्येन बॉनो दे : (३० सप्टेंबर १७१५—३ ऑगस्ट १७८०). प्रबोधनकालीन फ्रेंच तत्त्ववेत्ता. त्याचा जन्म फ्रान्समधील ग्रनॉबल येथे एका कायदेपंडित घराण्यात झाला. सुरुवातीस त्याने धर्मोपदेशकाचा पेश पत्करला; पण त्याला धर्मशास्त्रापेक्षा…
कॉलिंगवुड, रॉबिन जार्ज : (२२ फेब्रुवारी १८८९—९ जानेवारी १९४३). ब्रिटिश तत्त्ववेत्ता आणि इतिहासकार. जन्म कॉनिस्टन (उत्तर लॅंकाशर) येथे. त्याचे शिक्षण रग्बी आणि ऑक्सफर्ड येथे झाले. १९३४ मध्ये ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील तत्त्वमीमांसेचा…
किर्केगॉर, सरेन : (५ मे १८१३—११ नोव्हेंबर १८५५). हा डॅनिश धर्मविषयक तत्त्वचिंतक, डेन्मार्कची राजधानी कोपनहेगन येथे एका सधन कुटुंबात जन्मला व त्याचे सर्व आयुष्य तेथेच गेले. १८४० साली त्याने धर्मशास्त्रातील…
क्रोचे, बेनीदेत्तो : (२५ फेब्रुवारी १८६६—२० नोव्हेंबर १९५२). इटालियन समीक्षक, तत्त्वज्ञ व लेखक. त्याचा जन्म इटलीमधील आब्रुत्सी भागातील पेस्कासेरोली येथे झाला. रोममध्ये घालविलेला थोडासा काळ वगळला, तर क्रोचेचे सर्व आयुष्य नेपल्स…