मराठी विश्वकोश

गंगूबाई हनगल (Gangubai Hangal)

हनगल / हनगळ, गंगूबाई : (५ मार्च १९१३–२१ जुलै २००९). किराणा घराण्याच्या ज्येष्ठ आणि प्रख्यात गायिका. हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतात त्यांचे नाव ठळकपणे घेतले जाते. त्यांचा जन्म धारवाड (कर्नाटक) येथे झाला.…

रिचर्ड लीकी (Richard Leakey)

लीकी, रिचर्ड : (१९ डिसेंबर १९४४). विख्यात केनियन पुरामानवशास्त्रज्ञ. जन्म केनियातील नैरोबी येथे. ब्रिटिश पुरामानवशास्त्रज्ञ लुई लीकी आणि मेरी लीकी यांचे ते दुसरे अपत्य. पूर्ण नाव रिचर्ड एरस्काइन फ्रेरे लीकी.…

शीतयुद्ध ‒ भाग १ (Cold War ‒ Part 1)

ठळक गोशवारा : दुसऱ्या महायुद्धानंतर अमेरिका व सोव्हिएट युनियन आणि त्यांचे मित्रगट यांच्यात झालेला संघर्ष. प्रास्ताविक : पहिले महायुद्ध (१९१४ ते १९१९) आणि दुसरे महायुद्ध (१९३९ ते १९४५) यांच्या दरम्यानच्या…

फोरट्रान (FORTRAN)

फोरट्रान हि भाषा सूत्रांचा (Formulas) वापर करून बनविण्यात आली आहे, कारण फोरट्रानला गणित सूत्रांचे कोडमध्ये सहज अनुवादासाठी परवानगी देण्यात आली आहे. फोरट्रान हि एक सामान्य उद्देश, अत्यावश्यक प्रोग्रामिंग भाषा आहे…

कोबोल (COBOL)

कोबोल ही संकलित इंग्रजी सारखी संगणक प्रोग्रामिंग भाषा आहे, जी व्यावसायिक वापरासाठी तयार केलेली आहे. हि प्रक्रियात्मक आणि ऑब्जेक्ट-उन्मुख भाषा आहे. कोबोल मुख्यतः कंपन्या आणि सरकार यांच्या व्यवसाय, वित्त आणि…

ऑनलाइन टेलीफोनी (Online Telephony)

ऑनलाइन टेलिफोनीला इंटरनेट टेलिफोनी सुद्धा म्हणतात. इंटरनेट टेलिफोनी हे एक प्रकारचे संप्रेषण (communication) तंत्रज्ञान आहे जे इंटरनेटद्वारे व्हॉइस कॉल (Voice Call) आणि अन्य टेलिफोनी सेवा जसे फॅक्स (Fax), एसएमएस (SMS)…

फाइबर ऑप्टिक (Fibre Optic)

फाइबर ऑप्टिक किंवा ऑप्टिकल फायबर म्हणजे माहिती प्रसारित करणारे एक माध्यम किंवा तंत्रज्ञान आहे. फायबर ऑप्टिक केबलमध्ये काचेच्या तंतूंच्या वेगवेगळया संख्या असतात. काचेच्या फाइबर गाभ्याच्या भोवती जो काचेचा थर असतो…

लॅपटॉप (Laptop)

लॅपटॉप हा एक प्रकारचा सूक्ष्म संगणक (मायक्रो कॉम्प्यूटर) आहे. या प्रकारच्या संगणकामध्ये डेस्कटॉप संगणकाची सर्व वैशिष्ट्ये आहेत. लॅपटॉपचा फायदा म्हणजे तो डेस्कटॉपच्या मानाने आकाराने लहान असतो आणि तो कुठेही सहज…

भारतातील संरक्षित भूभाग (Protected Area Network)

निसर्ग जतन करणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय संघटनेच्या जागतिक समितीने २००८ मध्ये ठरविलेल्या व्याख्येनुसार संरक्षित जागा म्हणजे “एक स्पष्टपणे निर्देशित केलेला भूभाग, ज्यास शासनाने मान्यता दिलेली आहे आणि ज्याचे व्यवस्थापन स्थानिक किंवा इतर…

अमानुल्ला खान (Amanulla Khan)

अमानुल्ला, अमीर : (१ जून १८९२ –२५ एप्रिल १९६०). अफगाणिस्तानचा १९१९–२९ या काळातील अमीर. देशाला संपूर्ण स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी त्याने १९१९ मध्ये इंग्रजांबरोबर जे युद्ध सुरू केले तेच तिसरे इंग्रज–अफगाण…

अशोककुमार (Ashokkumar)

अशोककुमार : (१३ ऑक्टोबर १९११ – १० डिसेंबर २००१). हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अष्टपैलू अभिनेते व निर्माते. त्यांचे मूळ नाव कुमुदलाल (कुमुदकुमार) कुंजलाल गांगुली. चित्रपटसृष्टीत त्यांना आदराने दादामुनी (दादामोनी) म्हणत असत. त्यांचा…

देवराईचे पुनरुज्जीवन (Regeneration of Sacred Groves)

देवराई म्हणजे स्थानिकांनी श्रद्धेने, भीतीने, देवाच्या नावाने, वर्षानुवर्षे राखलेलं निसर्गनिर्मित जंगल. असा समृद्ध नैसर्गिक वारसा पिढ्यान् पिढ्या जतन केला गेला आहे. त्याचे पावित्र्य देवराईत गेल्यावर अनुभवायला मिळते. वृक्षवेलींची गर्द दाटी,…

कुचला (Nux-vomica)

लोगॅनिएसी कुलातील या वृक्षाचे शास्त्रीय नाव स्ट्रिक्नॉस नक्स-व्होमिका असून, तो सु. १२-१५ मी. उंच वाढतो. दमट मान्सून वनात वाढणारा हा पानझडी वृक्ष कोकणात, तसेच समुद्रकिना-यावरच्या जांभ्याच्या जमिनीत विपुल आहे. भारतातील…

कुत्रा (Dog)

स्तनी वर्गाच्या मांसाहारी गणातील कॅनिडी कुलामधील कुत्रा सर्वपरिचित प्राणी आहे. माणसाळलेल्या कुत्र्याचे शास्त्रीय नाव कॅनिस फॅमिलिअ‍ॅरिस आहे. तीक्ष्ण दृष्टी, तिखट कान आणि अतिशय तीव्र घ्राणेंद्रिये यांसाठी हा प्राणी प्रसिद्ध आहे. या वैशिष्ट्यांमुळेच…

कर्करोग (Cancer)

अनियंत्रित पेशी-विभाजनामुळे उद्भवणारा एक रोग. या रोगामुळे शरीरातील निरोगी ऊतींचा नाश होतो आणि जीवाला धोका निर्माण होतो. शरीराच्या कोणत्याही भागात कर्करोग होऊ शकतो आणि इतर भागातही तो पसरू शकतो. कर्करोगाचे…