मराठी विश्वकोश

उज्जायी प्राणायाम (Ujjayi Pranayama)

हठयोगातील ग्रंथात आढळणाऱ्या प्राणायामांपैकी उज्जायी हा एक सुलभ प्राणायाम आहे. या प्राणायामाचे वैशिष्ट्य असे की यामध्ये इतर प्राणायामांपेक्षा बंधने कमी व लाभ अधिक आहेत. म्हणूनच हठप्रदीपिकेत असे म्हटले आहे की,…

देशीवाद (Nativism)

परकीय प्रभावांच्या विरोधात देशी परंपरा, विचार, मूल्ये यांची पाठराखण करणे म्हणजे देशीवाद होय. मुळात देशीवाद ही एक सामाजिक, राजकीय, मानसिक आणि भाषिक संकल्पना आहे. माणसाचे मन म्हणजे कोरी पाटी नसून…

जोखीम व्यवस्थापन (Risk Management)

एखाद्या औद्योगिक प्रकल्पाच्या सद्य परिस्थितीचा आढावा घेऊन त्याचा धोका ओळखणे आणि भविष्यात त्या धोक्यांपासून प्रकल्पाचा बचाव करण्यासाठी केलेली आवश्यक उपाययोजना म्हणजे जोखीम व्यवस्थापन होय. जोखीम व्यवस्थापन हे व्यवसायातील धोका ओळखणे,…

प्रभुत्वशाली जात (Dominant Caste)

ग्रामीण भारतातील सामाजिक जीवनाची संरचना आणि गतिशीलता समजून घेण्यासाठीची एक महत्त्वाची संकल्पना. भारताच्या ग्रामीण सामाजिक जीवनातील एक महत्त्वाचा घटक म्हणून प्रभुत्वशाली जातीकडे पाहिले जाते. समाजाच्या अंतर्गत आणि बर्हिगत जीवनावर प्रभुत्वशाली…

चंद्राभ्यास प्राणायाम (Chandrabhedana Pranayama)

प्राणायामात जेव्हा चंद्रनाडीने म्हणजे डाव्या नाकपुडीने पूरक व रेचक केला जातो, त्यास चंद्राभ्यास किंवा चंद्रभेदन प्राणायाम असे नाव आहे. चंद्रनाडीने म्हणजेच ईडा किंवा सव्य नाडीने श्वास ग्रहण केला असताना शरीरात…

अरिष्ट (Signs indicating the death)

अरिष्ट म्हणजे मरणसूचक चिन्ह. भारतीय तत्त्वज्ञान व आयुर्वेद शास्त्रानुसार जन्म आणि मृत्यू या अपघाताने होणाऱ्या किंवा आकस्मिक होणाऱ्या घटना नसून त्यामागे निश्चित कारणमीमांसा असते. एखाद्या जीवाला दीर्घायुष्य प्राप्त होते, तर…

मण्डलब्राह्मणोपनिषद् (Mandala-brahmana-upanishad)

शुक्ल यजुर्वेदाशी संबंधित उपनिषद्. या उपनिषदात एकूण पाच ब्राह्मण आहेत. येथे ब्राह्मण हा शब्द अध्याय किंवा भाग या अर्थी वापरला आहे. या उपनिषदात महर्षी याज्ञवल्क्य आणि भगवान् आदित्य (सूर्यनारायण) या…

सुखदेव ढाणके (Sukhadev Dhanke)

ढाणके, सुखदेव : (१७ ऑगस्ट १९४७). मराठी साहित्यातील सुप्रसिद्ध कवी, मराठी भाषेतील सर्वधारा या नियतकालिकाचे संपादक. त्यांचा जन्म गोकुळसरा (ता. धामणगाव रेल्वे, जि. अमरावती) या गावी मजुरी करून गुजराण करणाऱ्या…

तत्त्वसमाससूत्र (Tattvasamasasutra)

तत्त्वसमाससूत्र हा सूत्ररूप ग्रंथ इसवी सनाच्या चौदाव्या किंवा पंधराव्या शतकात निर्माण झाला. त्याच्या कर्त्याविषयी निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. काही विद्वानांच्या मते हा ग्रंथ कपिलमुनींचीच रचना आहे. प्राचीन सांख्य ग्रंथात तसेच…

फ्रँकफर्ट स्कूल (Frankfurt School)

चिकित्सक सिद्धांतांची मांडणी करणारा एक प्रमुख संप्रदाय. सामाजिक घटनांचे विश्लेषण विविध सिद्धांताद्वारा केले जाते. मार्क्स यांनी मांडलेल्या सिद्धांताना तत्कालीन समाजाच्या आवश्यकतेनुसार संशोधित करून पुनर्मांडणी करण्याचे कार्य चिकित्सक सिद्धांत (क्रिटिकल थिअरी)…