नर-वानर गण (Primates)

स्तनी वर्गाच्या अपरास्तनी उपवर्गातील एक गण. या गणात नर (माणूस), वानर, माकड, कपी इ. प्राण्यांचा समावेश होतो. या प्राण्यांमध्ये उच्च दर्जाचे अनुकूलन घडून आलेले आहे.नर-वानर गणातील प्राण्यांमध्ये आदिम अपरास्तनी प्राण्यांचे,…

नरक्या (Ghanera)

नरक्या हा मध्यम आकाराचा वृक्ष आयकॅसिनेसी कुलातील असून त्याचे शास्त्रीय नाव नोथॅपोडाईट्स निम्मोनियाना आहे. या वृक्षाचा वास अत्यंत घाणेरडा असल्याने त्याला घाणेरा असेही नाव आहे. तो मूळचा चीनमधील आहे. भारतात…

नदी परिसंस्था (River ecosystem)

गोड्या पाण्याची एक परिसंस्था. नैसर्गिक परिसंस्थेत जल परिसंस्था क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने जास्त व्यापक आहे. जल परिसंस्थेचे गोड्या पाण्याची परिसंस्था व खाऱ्या पाण्याची परिसंस्था असे दोन प्रकार केले जातात. गोड्या पाण्याच्या परिसंस्थेचे…

नखे (Nails)

स्तनी वर्गाच्या नरवानर गणातील प्राण्यांमध्ये हातापायांच्या बोटांवर असलेले बाह्यत्वचेचे उपांग. नखे ही केराटिनयुक्त प्रथिनाने बनलेली असून ती बोटांच्या टोकांना वरच्या बाजूवर असतात. मानवी नखाचे नखपट्टिका, नख-आधारक आणि नखबैठक असे तीन…

धोतरा (Thorn apple)

सोलॅनसी कुलातील दतुरा प्रजातीतील नऊ वनस्पतींना सामान्यपणे धोतरा म्हटले जाते. या सर्व वनस्पती विषारी आहेत. या वनस्पतींचा प्रसार जगभरातील सर्व उष्ण आणि समशीतोष्ण प्रदेशांत झालेला आहे. भारतात काळा धोतरा (दतुरा…

डीएनए अंगुलीमुद्रण (DNA fingerprinting)

एखाद्या व्यक्तीची त्याच्या जनुकीय साहित्याच्या (डीएनए) विश्लेषणाद्वारा ओळख करून घेण्याच्या तंत्राला ‘डीएनए अंगुलीमुद्रण’ म्हणतात. मानवी पेशीत गुणसूत्राच्या स्वरूपात डीएनएचे रेणू सुव्यवस्थित गुंडाळलेले असतात. एखाद्या व्यक्तीचे डीएनए अंगुलीमुद्रण करणे आणि त्याचे…

डांग्या खोकला (Whooping cough)

डांग्या खोकला हा श्वसनसंस्थेला होणारा एक तीव्र सांसर्गिक रोग आहे. या रोगात न थांबवता येणारा व तीव्र खोकला येतो आणि रुग्णाला श्वास घेण्यास अडथळा निर्माण होतो. या रोगाचे मुख्य लक्षण…

टर्की (Turkey)

कोंबडीसारखा दिसणारा एक पक्षी. टर्कीचा समावेश पक्ष्यांच्या गॅलिफॉर्मिस गणाच्या फॅसिअ‍ॅनिडी कुलात होत असून त्याचे शास्त्रीय नाव मेलिअ‍ॅग्रिस गॅलोपॅव्हो आहे. त्यांना सामान्यपणे वन्य टर्की (वाइल्ड टर्की) असे म्हणतात. हे पक्षी मूळचे…

झेंडू (Marigold)

हे शोभेचे झुडूप कंपॉझिटी कुलातील टॅजेटस प्रजातीमधील आहे. सूर्यफूल, डेलिया वनस्पती याच कुलात समाविष्ट आहेत. टॅजेटस प्रजातीच्या काही जाती वर्षायू तर काही बहुवर्षायू असून त्या सर्व जातींना सामान्यपणे मेरीगोल्ड म्हणतात.…

झीब्रा (Zebra)

स्तनी वर्गातील विषमखुरी गणाच्या ईक्विडी कुलातील एक प्राणी. गाढव व घोडा हे देखील याच कुलातील असून हे सगळे ईक्वस प्रजातीचे आहेत. झीब्रा मूळचा आफ्रिकेतील असून नैसर्गिक स्थितीत केवळ आफ्रिका खंडात…

जैव आमापन (Bioassay)

नवीन औषधे विकसित करण्यापूर्वी त्या औषधांचा सजीवांवर कसा परिणाम होतो, हे पाहण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या पद्धतीला जैव आमापन म्हणतात. जैविक प्रमाणीकरणातील हे एक तंत्र आहे. पर्यावरणातील प्रदूषकांची चाचपणी करण्यासाठीसुद्धा हे तंत्र…

जैव-भूरासायनिक चक्र (Bio-geochemical cycle)

सजीवांच्या वाढीस आवश्यक असणाऱ्या पोषक द्रव्यांचे (रासायनिक मूलद्रव्यांचे किंवा संयुगांचे) अजैविक घटकांकडून जैविक घटकांकडे आणि जैविक घटकांकडून अजैविक घटकांकडे रूपांतरण होत असते. पोषक द्रव्यांचा परिसंस्थेतील प्रवाहमार्ग चक्रीय स्वरूपाचा असतो. या…

जलसंस्करण (Water treatment)

विविध गरजांसाठी वापरण्यास अधिक उपयुक्त व्हावे म्हणून पाण्यावर करण्यात येणारी शुद्धीकरण प्रक्रिया. पाण्यातील मलिन किंवा दूषित घटक नाहीसे करणे हा जलसंस्करण करण्यामागील प्रमुख हेतू असतो. पाण्यातील मलिन/दूषित घटक घटविणे अथवा…