दायमाबाद (Daimabad)
दायमाबाद येथील ब्राँझच्या वस्तू.

दायमाबाद (Daimabad)

महाराष्ट्रातील प्राचीन अवशेषांचे एक स्थळ. ताम्रपाषाणयुगीन सावळदा संस्कृती ते जोर्वे संस्कृती या दरम्यानच्या सांस्कृतिक कालखंडांची सलग माहिती येथे मिळत असल्याने, तसेच सिंधू संस्कृतीच्या उत्तर हडप्पा काळातील सर्वांत दक्षिणेकडील पुरातत्त्वीय स्थळ…

राखालदास बॅनर्जी (R. D. Banerjee)

बॅनर्जी, राखालदास : ( १२ एप्रिल १८८५ – २३ मे १९३० ). विख्यात भारतीय पुरातत्त्वज्ञ व पुराभिलेखतज्ज्ञ. राखालदास बंदोपाध्याय म्हणूनही परिचित. हडप्पा संस्कृतीचे एक मुख्य स्थळ असलेल्या मोहेंजोदारोचा (मोहें-जो-दडो) (सांप्रत…

मधुकर केशव ढवळीकर (M. K. Dhavalikar)

ढवळीकर, मधुकर केशव : (१६ मे १९३० – २७ मार्च २०१८). विख्यात भारतीय पुरातत्त्वज्ञ. प्राचीन भारतीय कलेचे व भारतविद्येचे अभ्यासक. त्यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील पाटस या गावी झाला. त्यांचे पदवीपर्यंतचे…

विद्याधर मिश्रा (V. D. Misra)

मिश्रा, विद्याधर : (३ जुलै १९४१ – २१ सप्टेंबर २०२०). विख्यात भारतीय पुरातत्त्वज्ञ. गंगेच्या खोऱ्यातील प्रागितिहासाचे विशेष संशोधक. व्ही. डी. मिश्रा या नावानेही परिचित. त्यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील भदोही जिल्ह्यामधील…

थ्रेओज केंद्रकीय अम्ल (Threose Nucleic Acid)

थ्रेओज केंद्रकीय अम्ल (TNA; Threose Nucleic Acid) हा एक कृत्रिमरित्या बनवलेला बहुवारिक रेणू आहे. हे संश्लेषी जीवविज्ञानातील एक महत्त्वाचे उदाहरण आहे. या रेणूची निर्मिती ॲल्बर्ट ॲशेनमोसर (Albert Eschenmoser) या स्वीस…

लिटल फूट (Little Foot)
लिटल फूट जीवाश्माची कवटी व मानेतील पहिल्या मणक्याची जागा.

लिटल फूट (Little Foot)

मानवी उत्क्रांतीच्या संदर्भात दक्षिण आफ्रिकेतील स्टर्कफोंतेन येथे मिळालेल्या एका जीवाश्माचे नाव. जवळजवळ संपूर्ण अवस्थेत मिळालेला हा सांगाडा ऑस्ट्रॅलोपिथेकस प्राणी एसटीडब्ल्यू ५७३ (StW 573) या नावाने  ओळखला जातो. त्याचा शोध १९९८…

स्त्रीवादी पुरातत्त्व (Feminist Archaeology)

स्त्रीवादी पुरातत्त्व हा पुरातत्त्वीय पुराव्यांचा स्त्रीवादी दृष्टीकोनातून अर्थ लावण्याचा आग्रह धरणारी संमिश्र स्वरूपाची विचारधारा असून ती पुरातत्त्वविद्येची एकसंध अशी शाखा नाही. स्त्रीवादी पुरातत्त्वीय विचारधारेत सुधारणावादी, मार्क्सवादी, पर्यावरणवादी व वर्णभेदविरोधी अशा…

आपद्-मुक्ती पुनर्वसन पुरातत्त्व (Salvage Archaeology)
नागार्जुनकोंडा येथील पुनर्वसन केलेले अवशेष.

आपद्-मुक्ती पुनर्वसन पुरातत्त्व (Salvage Archaeology)

पुरातत्त्वीय अवशेषांच्या अभ्यासासाठीची एक उपाययोजना पद्धती. ही पुरातत्त्वाची स्वतंत्र शाखा नसून विकासकामांमुळे सांस्कृतिक अथवा पुरातत्त्वीय अवशेष नष्ट होण्याचा धोका उत्पन्न होतो, तेव्हा करावयाच्या उपायांना ही संज्ञा वापरली जाते. जगात सर्वत्र…

वैश्विक किरणजन्य न्युक्लाइड कालमापन (Cosmogenic Nuclide-CN Dating)

पुरातत्त्वात किरणोत्सर्गाच्या तत्त्वावर आधारित वापरली जाणारी कालमापन पद्धत. विश्वात अतिउच्च ऊर्जा (०.१ ते १० गिगा इलेक्ट्रॉन व्होल्ट) असणारे वैश्विक किरण (Cosmic Rays) आहेत. हे किरण म्हणजे मुख्यतः भार असलेले प्रोटॉन…

युरेनियम शृंखला कालमापन पद्धती (Uranium Series Dating)
आकृती : युरेनियम-२३८ ऱ्हासशृंखला.

युरेनियम शृंखला कालमापन पद्धती (Uranium Series Dating)

किरणोत्सर्गाच्या तत्त्वावर आधारित कालमापनाची महत्त्वाची पध्दती. चतुर्थक कालखंडाच्या संशोधनासाठी त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. युरेनियम हे अणुऊर्जेसाठी वापरले येणारे महत्त्वाचे नैसर्गिक किरणोत्सारी मूलद्रव्य असून त्याचा अणुक्रमांक ९२ आहे. युरेनियम-२३४ (234U),…

पुराचुंबकीय कालमापन पद्धती (Palaeomagnetic Dating)  

चुंबकीय क्षेत्र ही एक महत्त्वाची मूलभूत भौतिक घटना आहे. पृथ्वीचा गोल देखील एखाद्या चुंबकाप्रमाणे कार्य करतो आणि त्यामुळेच चुंबकाप्रमाणेच पृथ्वीला चुंबकीय उत्तर ध्रुव व चुंबकीय दक्षिण ध्रुव आहेत. हे चुंबकीय…

हिमवाहित मृत्तिकास्तर कालमापन (Varve Dating)
हिमवाहित मृत्तिकास्तराचे कालमापन करताना एक अभ्यासक.

हिमवाहित मृत्तिकास्तर कालमापन (Varve Dating)

हिमवाहित मृत्तिकास्तर कालमापन ही निरपेक्ष कालमापनाची एक पद्धत असून ती प्रामुख्याने चतुर्थक कालखंडातील हिमयुगाशी निगडित घटनांच्या कालमापनासाठी उपयुक्त ठरली आहे. या पद्धतीत निक्षेपांच्या विशिष्ट अशा अगदी पातळ थरांचा उपयोग करून…

अरगॉन-अरगॉन कालमापन पद्धती (Argon-Argon Dating Methods)

किरणोत्सर्गाच्या तत्त्वावर आधारित कालमापनाची पद्धत. अरगॉन या मूलद्रव्याच्या समस्थानिकांचा वापर करून कालमापन करण्याची ही एक पद्धत असून पोटॅशियम-अरगॉन कालमापन ही या पद्धतीशी साम्य असलेली दुसरी पद्धत आहे. अरगॉन-अरगॉन कालमापन पद्धतीचा…

पोटॅशियम-अरगॉन कालमापन पध्दती (The potassium-argon dating)
पोटॅशियम-४० च्या किरणोत्सारी विघटनाचे दोन मार्ग (स्रोत : मॅकडगल, १९९०).

पोटॅशियम-अरगॉन कालमापन पध्दती (The potassium-argon dating)

पोटॅशियम-अरगॉन ही कालमापनाची पद्धत कार्बन-१४ कालमापन पद्धती प्रमाणेच किरणोत्सर्गाच्या तत्त्वावर आधारित आहे. अरगॉन या मूलद्रव्याच्या समस्थानिकांचा (Isotopes) वापर करून कालमापन करण्याची ही एक पद्धत असून अरगॉन-अरगॉन कालमापन ही अशीच दुसरी…

इलेक्ट्रॉन संस्पंदन कालमापन (Electron Spin Resonance-ESR)

इलेक्ट्रॉन संस्पंदन कालमापन ही पुरातत्त्वात वापरली जाणारी पद्धत सर्वसाधारणपणे तप्तदीपन पद्धतीप्रमाणेच आहे. निक्षेपातील पदार्थ किंवा खडकांच्या रचनेतील जालकांमध्ये (lattice) साठलेल्या इलेक्ट्रॉनचे मापन करणे, हे या दोन्हीमधील मूळ तत्त्व आहे. तथापि…