मराठी विश्वकोश

बलराज कोमल (Balraj Komal)

कोमल बलराज : (२५ सप्टें १९२८ - २६ फेब्रु २०१३). भारतीय साहित्यातील प्रसिद्ध उर्दू कवी. कवी, समीक्षक, कथाकार आणि बालसाहित्यिक म्हणून त्यांची ओळख आहे. मानवी संवेदनशीलता साहित्यातून प्रकट करीत असताना…

Read more about the article प्रकाश प्रेमी (Prakash Premi)

प्रकाश प्रेमी : (१६ ऑगस्ट १९४३). भारतीय साहित्यातील नामवंत डोग्री साहित्यिक. डोग्री कवी समीक्षक, कथाकार म्हणून त्यांची ओळख आहे. त्यांचा जन्म जम्मू या केंद्रशासित प्रदेशातील उधमपूर जिल्ह्यातील कसुरी येथे झाला.…

केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (Central Pollution Control Board)

मंडळाची स्थापना : प्रदूषण नियंत्रण व प्रतिबंधासाठी, तसेच पर्यावरणाची आरोग्यप्रतदा टिकविण्यासाठी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची (केंद्रीय मंडळाची) स्थापना झाली आहे. जल अधिनियम, १९७४ आणि हवा अधिनियम, १९८१ या दोन्हींमधील कलम…

हानेमान, सॅम्युअल ( Hahnemann, Samuel)

हानेमान, सॅम्युअल (१० एप्रिल, १७५५ – २ जुलै, १८४३) होमिओपॅथी या औषध पद्धतीचा शोध लावणारे म्हणून सॅम्युअल हानेमान यांचे नाव प्रसिध्द आहे. जर्मनीमधील माइसन (Meissen) या गावी त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील मातीची…

वनस्पतींमधील वृद्धिनिरोधक आणि संरक्षक संप्रेरक : ॲबसिसिक अम्ल (Absissic Acid for Anti-ageing and Defense in Plants)

वनस्पती जेव्हा वातावरणामधील प्रतिकूल घटकांना (Environmental Stress) सामोरे जात असतात, तेव्हा त्यांच्यामध्ये ॲबसिसिक हे संप्रेरक सातत्याने तयार होत असते. पाण्याची जेव्हा कमतरता भासू लागते; तेव्हा पानांच्या पृष्ठभागावरील बाष्पीभवन करणारी पर्णरंध्रे…

अमीर हुसेनखाँ (Ameer Hussainkhan)

अमीर हुसेनखाँ, उस्ताद : (? १८९९ – ५ जानेवारी १९६९). सुप्रसिद्ध भारतीय तबलावादक. त्यांचा जन्म उत्तर प्रदेश राज्यातील मेरठ जिल्ह्यातील बनखंडा या गावी झाला. त्यांचे वडील उस्ताद अहमद बक्क्षखाँ यांची…

सागरी कायदा करार (The International Law of the Sea)

संयुक्त राष्ट्र सागरी कायदा करार किंवा सागरी कायदा करार एक आंतरराष्ट्रीय करार आहे. ज्या अंतर्गत देशांच्या सागरी व महासागरी क्षेत्राच्या वापरासंदर्भातील हक्क आणि जबाबदाऱ्या परिभाषित केल्या आहेत. सागरी कायदा करार…

रेण्वीय मानवशास्त्र (Molecular Anthropology)

रेण्वीय मानवशास्त्र ही जीवविज्ञान, पुरातत्त्वशास्त्र व मानवशास्त्र यांची सांगड घालणारी ज्ञानशाखा आहे. मानव, चिंपँझी व गोरिला यांचे वर्गीकरण करताना सर्वप्रथम मॉरीस गुडमन या अमेरिकन वैज्ञानिकांनी रेण्वीय पद्धतींचा वापर केला. ही…

इतिहासाचा अंत (End of History)

द नॅशनल इंटरेस्ट या परराष्ट्र धोरणासंबंधित नियतकालिकाच्या १९८९च्या उन्हाळी आवृत्तीत अमेरिकन नवरूढिवादी राज्यशास्त्रज्ञ फ्रान्सिस फुकुयामा यांनी लिहिलेला ‘इतिहासाचा अंत’ (एंड ऑफ हिस्टरी) हा जगभरातील सर्वांत बहुचर्चित लेखांपैकी एक आहे. फुकुयामा…

लॉर्ड टॉमस जॉर्ज बेअरिंग नॉर्थब्रुक (Thomas George Baring, 1st Earl of Northbrook)

नॉर्थब्रुक, लॉर्ड टॉमस जॉर्ज बेअरिंग : (२२ जानेवारी १८२६–१५ नोव्हेंबर १९०४). ब्रिटिशांकित हिंदुस्थानातील १८७२–७६ या काळातील गव्हर्नर जनरल व व्हाइसरॉय. इंग्लंडमध्ये स्थायिक झालेल्या जर्मन सधन कुटुंबात त्याचा जन्म लंडन येथे…

सर चार्ल्‌स जेम्स नेपिअर (Sir Charles James Napier)

नेपिअर, सर चार्ल्‌स जेम्स : (१० ऑगस्ट १७८२ – २९ ऑगस्ट १८५३). प्रसिद्ध ब्रिटिश सेनापती. याचा जन्म लंडन येथे झाला. कर्नल जॉर्ज नेपिअरचा हा ज्येष्ठ मुलगा. बाराव्या वर्षीच त्याला सैन्यात घेण्यात आले. १७९७…

परिसंस्थीय मानवशास्त्र (Ecological Anthropology)

मानव आणि परिसंस्था (पर्यावरण) यांमधील जटिल संबंधांचा अभ्यास करणारे शास्त्र. भूमी, हवामान, वनस्पती आणि सभोवतालच्या इतर सजीव-निर्जीव घटकांबरोबर मानवाचा सतत संपर्क असतो. याचा परस्पर परिणाम पर्यावरणाच्या विविध घटकांवर आणि त्याबरोबरच…

मूलपरिवेश (Rhizosphere)

झाडांच्या मुळांशेजारील असलेल्या मातीच्या भागाला मूलपरिवेश म्हणतात. या भागातील मातीच्या जैव व रासायनिक घटकांवर मुळांचा प्रभाव असतो. बीज अंकुरून जेव्हा रोपटे वाढू लागते, तेव्हा मूलपरिवेशातील सूक्ष्मजीव आणि वाढणारे रोपटे यांच्यात…

नेपोलियन, तिसरा (Napoleon III)

नेपोलियन, तिसरा : (२० एप्रिल १८०८ – ९ जानेवारी १८७३). फ्रान्सचा १८५२–७० च्या दरम्यानचा बादशाह व पहिल्या नेपोलियनचा पुतण्या. त्याचे पूर्ण नाव शार्ल ल्वी नपॉलेआँ बॉनपार्त; पण तो लुई नेपोलियन…

प्राणी पेशी (Animal cell)

पंचसृष्टी सजीवातील (Five kingdom classification) दृश्य केंद्रकी पेशी. तिचा आकार गोलाकार किंवा अनियमित असून लांबी १०—३० मायक्रोमीटर असते. प्राणी पेशीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्यामध्ये पेशीभित्तिकेऐवजी पेशीआवरण असते. प्राणी पेशीत मुख्यत: पेशी…