पलुस्कर, विष्णु दिगंबर : ( १८ ऑगस्ट १८७२—२१ ऑगस्ट १९३१ ). महाराष्ट्रातील एक थोर संगीतप्रसारक, गायनाचार्य व ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व. त्यांचे मूळ आडनाव गाडगीळ पण पूर्वीचे पलुसचे रहिवासी असल्याने ते पलुस्कर…
हेन्री, द नेव्हिगेटर (Henry the Navigator) : (४ मार्च १३९४ – १३ नोव्हेंबर १४६०). पोर्तुगालचा राजकुमार व पोर्तुगीज समन्वेषण मोहिमांचा आश्रयदाता. आफ्रिकेचा पश्चिम किनारा व मादीरा बेटांच्या समन्वेषणाचा पुरस्कर्ता म्हणून ते…
दशोपनिषदातील आकाराने लहान पण अतिशय आशयघन असलेले माण्डूक्योपनिषद हे अथर्ववेदाचे उपनिषद आहे. या उपनिषदाचा कर्ता अज्ञात असून याचा काळ इ.स.पू. ११०० ते १००० मानला जातो. यामध्ये केवळ बारा गद्यमय मंत्र…
प्रसिद्ध अमेरिकन अर्थतज्ज्ञ मॅक्स ओ. लॉरेन्झ यांनी १९०५ मध्ये उत्पन्न अथवा संपत्ती यामधील असमान वितरण दर्शविण्यासाठी ज्या आकृतिबंधाची मांडणी केली, त्यास ‘लॉरेन्झ वक्र’ म्हणतात. लॉरेन्झ वक्रामधील फलन सामान्यपणे आकृतिबंधातील आडव्या…
तंतु-प्रकाशकी : जॉन टिंडल या भौतिकीविदांनी १८७० साली संपूर्ण अंतर्गत परावर्तनाचा उपयोग करून काचेच्या वक्र दंडामधून प्रकाशाचे प्रेषण करता येते, असे दाखविले. काचेच्या वा पारदर्शक प्लॅस्टिकच्या एकाच जाड दंडामधून प्रकाशाचे…
अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांमधील सर्वांत उंच काँक्रीटचे कमानी धरण आणि जगातील सर्वांत उंच काँक्रीट धरणांपैकी एक. ॲरिझोना व नेव्हाडा या राज्यांच्या सरहद्दीवर, कोलोरॅडो नदीतील ब्लॅक कॅन्यनमध्ये हे धरण बांधलेले असून ते…
गांडूळ या प्राण्याचा समावेश वलयी संघाच्या (Annelida) ऑलिगोकीटा (Oligocheta; अल्परोमी) वर्गामध्ये होतो. याच्या सु. १,८०० हून अधिक जाती आहेत. त्यांपैकी भारतात सर्वत्र आढळणाऱ्या जातीचे शास्त्रीय नाव फेरेटिमा पोस्थ्यूमा (Pheretima posthuma) असे…
सूक्ष्मजीव, वनस्पती आणि प्राणी यांमधील सर्व जीवनावश्यक प्रक्रियांमध्ये विकर (Enzymes) संप्रेरकाचे (Catalyst) काम करतात. या जैवसंप्रेरकांची (Biocatalyst) सहज उपलब्धता, सोप्या उत्पादन पद्धती, त्यांची उत्प्रेरक शक्ती आणि सजीव पेशींच्या सान्निध्यात कार्य…
एखाद्या रोगाच्या उपचारासाठी शरीरातून त्वचेच्या मार्गाने रक्त बाहेर काढणे म्हणजे रक्तमोक्षण होय. वात, पित्त व कफ हे तीन दोष आवश्यक असलेल्या प्रमाणापेक्षा वाढल्यास काही वेळा ते शरीरातील रक्ताला त्याचे काम…
निद्रा म्हणजे झोप. वात, पित्त व कफ याप्रमाणेच आहार, निद्रा व ब्रह्मचर्य यांनाही आयुर्वेदात फार महत्त्वाचे स्थान आहे. आहार, निद्रा व ब्रह्मचर्यरूपी तिपाईवर आपले जीवन आधारलेले असते. म्हणूनच वात, पित्त…
सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण आहेत. पर्व या शब्दाचा अर्थ पेर किंवा विभाग असा होतो. विशेष, अविशेष, लिंगमात्र, अलिंग या गुणांच्या चार अवस्था आहेत (विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि| योगसूत्र २.१९).…
पतंजलींनी अष्टांगयोगात प्रतिपादन केलेल्या पाच यमांपैकी ब्रह्मचर्य हा चवथा यम आहे (अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा:| योगसूत्र २.३०). ब्रह्मचर्य म्हणजे इंद्रियांवरील संयम. व्यासभाष्यात “उपस्थ या गुप्तेंद्रियावरील संयम म्हणजे ब्रह्मचर्य होय”, अशी ब्रह्मचर्याची व्याख्या…
योगचूडामणि हे योगशास्त्रातील एक महत्त्वाचे उपनिषद् आहे. ते सामवेदाशी संबंधित आहे. या उपनिषदात १२१ श्लोक असून बह्वंशी भाग पद्यात आणि अत्यंत थोडा भाग गद्यात आढळतो. आसन, प्राणसंरोध (प्राणायाम), प्रत्याहार, धारणा,…
जेफर्सन, टॉमस (jefferson thomas) : (१३ एप्रिल १७४३ – ४ जुलै १८२६). अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांचा तिसरा अध्यक्ष आणि स्वातंत्र्याच्या जाहीरनाम्याचा प्रमुख लेखक. व्हर्जिनियातील सधन कुटुंबात शॅडवेल (आल्बेमार्ले) येथे जन्म. तो व्हर्जिनियातील…
जोन ऑफ आर्क : (६ जानेवारी १४१२–३० मे १४३१). झान दार्क (फ्रेंच). फ्रान्समधील एक थोर स्त्री आणि संत. जोनचा जन्म दोंरेमी-ला पूसेल (व्होझ) ह्या फ्रान्समधील खेड्यात शेतकरी कुटुंबात झाला. धार्मिक प्रवृत्तीच्या…