मराठी विश्वकोश

सिलिनियम (Selenium)

सिलिनियम हे गट ६ अ मधील धात्वाभ (धातुसदृश) मूलद्रव्य आहे. याचा अणुक्रमांक ३४ असून अणुभार ७८.९६ आहे. इतिहास : इ. स. १८१७ मध्ये स्वीडिश रसायनशास्त्रज्ञ यन्स याकॉप बर्झीलियस यांनी (जे. सी.…

वचन साहित्य : भारतीय साहित्य परंपरेतील कन्नड जीवनवादी साहित्य. कर्नाटकातील कन्नड भाषेची साहित्य परंपरा अगदी प्राचीन आहे. आठशे वर्षांपूर्वी म्हणजे इ. स. बाराव्या शतकात निर्माण झालेल्या वचन साहित्य प्रकाराने या…

बिस्मथ (Bismuth)

बिस्मथ हे आधुनिक आवर्त सारणीमधील गट १५ मधील मूलद्रव्य आहे. या मूलद्रव्याची रासायनिक संज्ञा Bi अशी असून अणुक्रमांक ८३ आणि अणुभार २०८.९८ इतका आहे. याचे इलेक्ट्रॉन संरूपण २, ८, १८,…

जे. एन. चौधरी (J. N. Chaudhari)

चौधरी, जनरल जयंतनाथ : (१० जून १९०८—६ एप्रिल १९८६). भारताचे माजी भूसेनाप्रमुख. जन्म कलकत्ता येथे. शिक्षण कलकत्ता व लंडन येथे. सँडहर्स्ट (इंग्लंड) येथे लष्करी शिक्षण. १९२८ मध्ये लष्करात कमिशन. नंतर नॉर्थ स्टॅफर्डशर…

सत्ताविभाजन (Division of power)

सत्ताविभाजन : राजकीय सत्ता व शासकीय प्राधिकार यांची विविध विभागांत केलेली विभाजन पद्धती (तत्त्व). ही संकल्पना राज्यशास्त्रात केव्हा प्रविष्ट झाली याविषयी मतैक्य नाही. भारतात इ. स. पू. पहिल्या सहस्रकात गणराज्ये…

झॉर्झ क्लेमांसो (Georges Clemenceau)

क्लेमांसो, झॉर्झ : (२८ सप्टेंबर १८४१–२४ नोव्हेंबर १९२९). फ्रान्सचा पहिल्या महायुद्धकाळातील पंतप्रधान, एक फ्रेंच मुत्सद्दी आणि प्रसिद्ध वृत्तपत्रकार. म्वेलेराँ-एन परेड्स (हँदे) ह्या गावी तो जन्मला. वैद्यकीय शिक्षण घेऊन त्याने काही…

चक्रवर्ती समिती (Chakravarty Committee)

भारतीय मौद्रिक प्रणालीच्या कामकाजासंबंधीचा अभ्यास करण्याकरिता स्थापन करण्यात आलेली समिती. १९७० ते १९८०च्या दशकात सरकारकडून पैशाची सतत होणारी मागणी पूर्ण करण्यासाठी रिझर्व बँक ऑफ इंडिया ही भारताची मध्यवर्ती बँक सरकारला…

स्टॉकहोम संप्रदाय (Stockholm School)

अर्थशास्त्राच्या इतिहासात संप्रदाय किंवा विचारधारा म्हणजे अर्थव्यवस्थांच्या कार्यपद्धतीवर समान दृष्टिकोन बाळगणाऱ्या विचारवंताचा गट होय. सर्वच अर्थतज्ज्ञ एखाद्या विशिष्ट विचारधारेत मोडतात असे नाही; परंतु आधुनिक काळात विचारधारेनुसार विचारवंतांचे वर्गीकरण करण्याची पद्धत…

रामदास कटारी (Ramdas Katari)

कटारी, रामदास : (८ ऑक्टोबर १९११—२१ जानेवारी १९८३). भारताचे माजी नौसेनाप्रमुख. जन्म तमिळनाडूमधील चिंगलपुट येथे. वडिलांचे नाव एस. व्ही. नायडू. सिकंदराबाद व हैदराबाद येथे शिक्षण. प्रशिक्षणनौका ‘डफरिन’वर नौकानयनाचे प्रशिक्षण. काही…

कम्युनिझम शिखर (Communism Peak)

ताजिकिस्तानमधील तसेच पामीरच्या पठारावरील सर्वोच्च शिखर. स्टालिन शिखर किंवा गार्मो या नावांनीही हे शिखर ओळखले जाते. उंची ७,४९५ मी. पामीर आलाय पर्वतसंहतीमधील अकादेमिया नाउक व पीटर द फर्स्ट या दोन…

सेन नदी (Seine River)

फ्रान्समधील ल्वारनंतरची लांबीने दुसऱ्या क्रमांकाची तसेच ऐतिहासिक व आर्थिक दृष्ट्या महत्त्वाची नदी. तिची लांबी ७८० किमी. आणि जलवाहनक्षेत्र ७८,७०० चौ. किमी. आहे. पॅरिस द्रोणीच्या आग्नेय भागातील लँग्रा पठारावरील मौंट टासेलाटमध्ये…

के. एम. करिअप्पा (K. M. Cariappa)

करिअप्पा, कोदेंदेरा मडप्पा : (२८ जानेवारी १८९९–१५ मे १९९३). स्वतंत्र भारताचे पहिले भारतीय सेनाप्रमुख. कर्नाटकातील मरकारा (कूर्ग) येथे जन्म. प्रारंभीचे शिक्षण मरकारा; नंतर प्रेसिडेन्सी कॉलेज मद्रास येथे. पुढे इंदूरच्या डॅली…

आ. ८. समकेंद्री कणसंकलन व निवळण टाकी

निवळण (Sedimentation)

पाण्यामधील गढूळपणा आणि रसायनांच्या साहाय्याने, तसेच कणसंकलनामुळे उत्पन्न झालेले कण पाण्यापासूल अलग करणे हे निवळणाचे काम आहे. पाण्यापेक्षा जड असणारे कण (उदा., वाळू) गुरुत्वाकर्षणामुळे निवळण टाकीमध्ये सहज खाली बसतात. परंतु…

ऑलिव्हर क्रॉमवेल (Cromwell, Oliver)

क्रॉमवेल, ऑलिव्हर : (२५ एप्रिल १५९९ – ३ सप्टेंबर १६५८). पहिल्या चार्ल्‍सच्या वेळचा इंग्लंडच्या यादवी युद्धातील पार्लमेंट पक्षाचा एक सेनाप्रमुख. इंग्लंड, स्कॉटलंड व आयर्लंड यांच्या कॉमनवेल्थचा लॉर्ड प्रोटेक्टर (१६५३–५८) म्हणून तो…

क्रिमियन युद्धातील एक दृश्य (१८५५).

क्रिमियाचे युद्ध (Crimean War)

मध्यपूर्वेतील प्रश्नांवर क्रिमिया ह्या ठिकाणी रशियाविरुद्ध ब्रिटन, फ्रान्स, सार्डिनिया आणि तुर्कस्तान ह्यांमध्ये झालेले युद्ध (१८५४–५६). ऑस्ट्रिया ह्यावेळी तटस्थ होता, तरी त्याचे धोरण रशियाविरोधीच होते. ह्या युद्धाची कारणे अनेक आहेत; तथापि…