कोणतेही गर्भनिरोधक साधन न वापरता शरीरसंबंध आला तरी त्यानंतरही वापरता येण्याजोग्या गर्भनिरोधक औषधांना अथवा साधनांना आपत्कालीन गर्भनिरोधके असे म्हणतात; तर या पद्धतीला आपत्कालीन गर्भनिरोधन असे म्हणतात. यामध्ये शरीरसंबंधानंतर पाच दिवसांपर्यंत…
दीर्घिका वर्गीकरण : हबल आकृती दीर्घिकांचे मुख्यत्वेकरून तीन प्रकार आहेत. लंबगोलाकृती, सर्पिलाकृती आणि अनियमित आकार असलेल्या. यातल्या पहिल्या दोन प्रकारांचे अजून वर्गीकरण होऊन त्याचे काही उपविभाग पडतात. दीर्घिकांचे आकारानुसार वर्गीकरण…
डेकन, कार्ल क्लाऊस फॉन देर (Decken, Karl Klaus Von Der) ꞉ (८ ऑगस्ट १८३३ - २ ऑक्टोबर १८६५). टांझानियातील किलिमांजारो पर्वतावर चढाईचा प्रयत्न करणारे पहिले यूरोपीय, तसेच पूर्व आफ्रिकेत प्रवास…
वैषुविकवृत्त स्थाननिर्देशन पद्धत : आकाश गोलावरील (Celestial Sphere) ग्रह, तारे किंवा अन्य आकाशस्थ वस्तूंचे स्थान निश्चित करण्यासाठी ही पद्धत वापरली जाते. या पद्धतीत वैषुविकवृत्त (Celestial Equator) हे संदर्भ वर्तुळ आहे.…
न्यूझीलंडमधील सर्वांत मोठे, तसेच ओशियॅनातील दुसऱ्या क्रमांकाचे गोड्या पाण्याचे सरोवर. न्यूझीलंडच्या नार्थ (उत्तर) बेटाच्या साधारण मध्यभागी असलेल्या ज्वालामुखी पठारावर सस.पासून ३५७ मी. उंचीवर हे सरोवर स्थित आहे. सरोवराचा आकार साधारण…
दूरदर्शी: परावर्ती परावर्ती प्रकारच्या दूरदर्शीमध्ये एक किंवा अधिक वक्र आणि सपाट आरशांच्या आधारे प्रकाश परावर्तित करून तयार झालेली प्रतिमा, भिंगे वापरून बनविलेल्या नेत्रिकेच्या सहाय्याने वर्धित करून पाहता येते. इसवी सनाच्या…
उत्तर अमेरिका खंडातील मेक्सिको या देशाच्या आग्नेय भागातून वाहणारी एक नदी. या नदीची लांबी सुमारे ६४० किमी. असून पाणलोट क्षेत्र सुमारे ५८,००० चौ. किमी. आहे. एकूण पाणलोट क्षेत्रापैकी उगमाकडील प्रदेशातील…
कासाग्रेन - रिट्चे क्रेशियन परावर्ती दूरदर्शी : कासाग्रेन दूरदर्शीमध्ये मुख्य आरसा (प्राथमिक आरसा) अन्वस्तीय (parabolic) असून, अपास्तिक (hyperbolic) दुय्यम आरसा मुख्य आरशाच्या समोर अशा प्रकारे स्थापित असतो, की अपास्तिक पृष्ठभागाच्या…
ट्रोजन लघुग्रह समूह : मंगळ आणि गुरूच्या ग्रहांच्या दरम्यान लघुग्रहांचा मुख्य पट्टा आहे. लघुग्रहांच्या या मुख्य पट्ट्यात नसणारे काही लघुग्रह ‘ट्रोजन’ म्हणून ओळखले जातात. ग्रहमालिकेतील काही खास जागी असणाऱ्या वस्तूंसाठी…
चंद्राच्या कला : चंद्र हा पृथ्वीचा नैसर्गिक उपग्रह आहे. चंद्र पृथ्वीभोवती लंबवर्तुळाकार कक्षेत परिभ्रमण करीत असतो. पृथ्वी आणि चंद्र हे दोघेही एकमेकांसोबत सूर्याभोवती फिरत आहेत. चंद्र जरी आकाराने गोल चेंडूसमान…
महत्त्वाचे लघुग्रह : सूर्याला सर्वात जवळची कक्षा असलेला लघुग्रह: ‘(४३४३२६) २००४ जेजी ६’ हा लघुग्रह सूर्यापासून सर्वात जवळची कक्षा असणारा लघुग्रह आहे. हा १० मे २००४ ला सापडला आणि कक्षा…
महाराष्ट्रातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील गिरिदुर्ग. रत्नागिरीतील खेड तालुक्यात असलेला हा किल्ला सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेखाली असलेल्या उत्तर दक्षिण पसरलेल्या डोंगररांगांवर वसलेला आहे. याच डोंगररांगांवर रसाळगड व सुमारगड हे महत्त्वाचे किल्ले आहेत. दहिवली…
मसूदी, अल् : (८९६ — ९५७). अरब प्रवासी, इतिहासकार व भूगोलज्ञ. त्याचे पूर्ण नाव अबू-अल्-हसन-अली-इब्न हुसेन अल्-मसूदी. तो मुहंमद पैगंबर यांचा सहकारी अब्दुल्लाह इब्न मसूद याचा वंशज होता. अरबी हीरॉडोटस…
नुनीझ, फर्नाओ : (१५००—१५५०). पोर्तुगीज प्रवासी व व्यापारी. १५३५ ते १५३७ या काळात त्याने दक्षिण भारतातील प्रसिद्ध विजयनगर साम्राज्याच्या राजधानीत वास्तव्य केले. त्याच्या पूर्वायुष्याबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. नुनीझच्या लेखनातून…
आपल्या दैनंदिन जीवनात विद्युत प्रवाहाचा स्रोत सतत उपलब्ध असणे अतिशय आवश्यक आहे. त्यासाठी शक्ती प्रणाली निरोगी कशी राहील, याची काळजी घेणे जरूरीचे आहे. पारेषण वाहिनी हा विद्युत जालातील प्रमुख घटक…