(प्रस्तावना) पालकसंस्था : अभियांत्रिकी महाविद्यालय, पुणे | समन्वयक : उज्ज्वला माटे | विद्याव्यासंगी : प्रीती म. साळुंके
विद्युत व चुंबकत्व या प्रेरणांच्या व्यावहारिक उपयोगांशी निगडित असलेली अभियांत्रिकीची शाखा म्हणजे विद्युत अभियांत्रिकी होय. एखाद्या देशाची औद्योगिक व आर्थिक प्रगती तेथील दरडोई विजेच्या खपावरून मोजली जाते. परिणामी ही अभियांत्रिकीची एक सर्वांत महत्त्वाची शाखा झाली आहे.

वीज ही ऊर्जा दूर अंतरावर व मोठ्या प्रमाणात वाहून नेण्याच्या दृष्टीने सोयीची आहे. ती बहुधा रूपांतरित करून वापरील जाते. विद्युत उर्जेचे यांत्रिक शक्तीमध्ये रूपांतरण (उदा., पिठाची गिरणी, विजेचा पंखा यांसारखी यंत्रोपकरणे फिरवणे), विद्युत उर्जेचे उष्णतेमध्ये रूपांतरण (उदा., पाणी तापविणे, अन्न प्रक्रिया इ.), विद्युत उर्जेचे प्रकाशामध्ये रूपांतरण (उदा., विद्युत दिवे इ.); तसेच या क्रियांशी निगडित संयंत्रे, यंत्रे, उपकरणे (उदा., विद्युत्‌ चालित्र, विद्युत जनित्र इ.) यांचा सैद्धांतिक अभ्यास करून त्यांचे अभिकल्प (आराखडे) तयार करणे; ती तयार करणे व त्यांचे कार्य चालू ठेवणे, त्यांचे नियमन करणे, देखभाल ठेवणे व दुरूस्ती करणे इ. गोष्टींचा या शाखेत अभ्यास केला जातो.

विद्युत उर्जेचीनिर्मिती, मापनपद्धती, वितरणपद्धती; विजेचे उपयोग, तिचे नियमन आणि नियंत्रण; विजेपासून संरक्षण याचाही या शाखेत अंतर्भाव होतो. विद्युत अभियांत्रिकी विषयासंदर्भात तांत्रिक माहिती गणितीय समीकरणाची क्ल‍िष्टता टाळून उपलब्ध करण्याचा प्रयत्न सदर ज्ञानमंडळात केलेला आहे. या शाखेचा विस्तार पाहता वाचकांच्या सोयीकरिता माहितीचे पुढीलप्रकारे वर्गीकरण करण्यात आले आहे :
१. मूलभूत विद्युत अभियांत्रिकी
२. विद्युत मंडल, जालक, विद्युत आणि चुंबकीय क्षेत्र
३. विद्युत यंत्र
४. विद्युत मापनपद्धती
५. विद्युत ऊर्जा निर्मिती
६. विद्युत प्रेषण
७. विद्युत ऊर्जा वितरण आणि संरक्षण
८. शक्ती इलेक्ट्रॉनिकी आणि प्रचोदन/चालन
९. नियंत्रण यंत्रणा
१०. विद्युत अधिष्ठापन आणि संकीर्ण

अंकात्मक बहुमापक (Digital multimeter)

अंकात्मक बहुमापक (Digital multimeter)

आ. १. अंकात्मक बहुमापक विद्युत उपकरणांची निर्मिती, वापर आणि दुरुस्ती करत असताना अनेक विद्युत राशींचे (विद्युत धारा, विद्युत दाब, रोधक, ...
अंकीय व्होल्टमीटर (Digital Voltmeter)

अंकीय व्होल्टमीटर (Digital Voltmeter)

आ. १. अंकीय व्होल्टमीटर अंकीय व्होल्टमीटर हे एक विद्युत दाब मोजण्याचे महत्त्वाचे वीज मापक आहे . या उपकरणाचा शोध अँड्रयू ...
अध्यारोपण सिद्धांत (Superposition Theory)

अध्यारोपण सिद्धांत (Superposition Theory)

जेव्हा विद्युत् मंडलातील एखाद्या घटकास (branch) दिलेला विद्युत् दाब कमी जास्त केल्यास त्यामधील विद्युत् प्रवाहही त्याच प्रमाणात कमी जास्त होतो, ...
अपवर्धन व वर्धन पद्धती (Buck and Boost Method)

अपवर्धन व वर्धन पद्धती (Buck and Boost Method)

आजच्या काळात विद्युत क्षेत्रात एकदिश (DC) दाबाला (Voltage) वेगवेगळ्या प्रकारात रूपांतर करणे गरजेचे झाले आहे. ज्या प्रकारे प्रत्यावर्ती (AC) प्रवाहाला ...
असंतुलित व्हीट्स्टन सेतू आणि त्याचा वापर (Unbalanced Wheatstones's bridge & it's use)

असंतुलित व्हीट्स्टन सेतू आणि त्याचा वापर (Unbalanced Wheatstones’s bridge & it’s use)

संवाहक तारेचा विद्युत रोध तारेची लांबी व जाडी यावर अवलंबून असतो. अशी तार दाबली किंवा ओढली तर तिची लांबी आणि ...
इलेक्ट्रॉनिक संप्रेषण प्रणाली  (Electronic Communication System)

इलेक्ट्रॉनिक संप्रेषण प्रणाली (Electronic Communication System)

माहितीचे आदान-प्रदान म्हणजे संप्रेषण (Communication) होय. एकमेकांमध्ये अधिक अंतर असल्यास माहितीच्या प्रसारासाठी टेलिग्राफ व टेलिफोन यांचा वापर पूर्वी केला जात ...
उच्च दाब ‍एकदिश विद्युत् प्रवाह प्रेषण (High Voltage Direct Current Transmission – HVDC)

उच्च दाब ‍एकदिश विद्युत् प्रवाह प्रेषण (High Voltage Direct Current Transmission – HVDC)

मोठ्या विद्युत् ऊर्जानिर्मिती केंद्रामधील ऊर्जेचे प्रेषण करण्यासाठी प्रत्यावर्ती  विद्युत् प्रवाहाचे (ए.सी.) प्रेषण प्रचलित आहे.  संवाहकातून वाहणाऱ्या विद्युत् प्रवाहाचे मूल्य व ...
उच्च व अतिउच्च दाबाकरिता उपयुक्त स्विचगिअर : खंडकाचे मुख्य प्रकार (HV & EHV Switchgear : Types of Circuit Breakers)

उच्च व अतिउच्च दाबाकरिता उपयुक्त स्विचगिअर : खंडकाचे मुख्य प्रकार (HV & EHV Switchgear : Types of Circuit Breakers)

आ. १ खंडकाचे प्रकार चल व स्थिर भाग विद्युत विरोधक वातावरणासहित कुठल्या आवरणात बसवले आहेत, त्याप्रमाणे ठरवले जातात. हे भाग ...
उच्च व अतिउच्च दाबाकरिता उपयुक्त स्विचगिअर : मंडल खंडक (HV & EHV Switchgear : Circuit Breaker)

उच्च व अतिउच्च दाबाकरिता उपयुक्त स्विचगिअर : मंडल खंडक (HV & EHV Switchgear : Circuit Breaker)

मंडल खंडक उच्च व अतिउच्च दाबाच्या मंडलात अत्यंत महत्त्वाचे कार्य करतो. मंडलातील विद्युत प्रवाहाचे नियंत्रण करणे तसेच आपत्कालीन परिस्थितीत मंडळातील ...
उच्च व अतिउच्च दाबाकरिता उपयुक्त स्विचगिअर : मंडल विभाजक  (HV & EHV Switchgear - Disconnector / Isolator)

उच्च व अतिउच्च दाबाकरिता उपयुक्त स्विचगिअर : मंडल विभाजक (HV & EHV Switchgear – Disconnector / Isolator)

उच्च व अतिउच्च दाबासाठी लागणारे स्विचगिअर हे दोन प्रकारचे असतात : (१) विद्युत मंडलात वीज प्रवाहित नसताना केवळ रोहित्र व ...
उच्च-व्होल्टता वितरण पद्धती (High-Voltage Distribution System -HVDS)

उच्च-व्होल्टता वितरण पद्धती (High-Voltage Distribution System -HVDS)

निम्नव्होल्टता वितरण पद्धती (Low-Voltage Distribution System -LVDS) : प्रचलित विद्युत पद्धतीप्रमाणे दुय्यम वितरण प्रणालीमध्ये ११ kV उच्च व्होल्टता तारमार्गाचे शेवटी ...
उपकेंद्र स्वयंचलन (Substation Automation)

उपकेंद्र स्वयंचलन (Substation Automation)

विद्युत निर्मिती केंद्रात विद्युत निर्मिती केली जाते, तेथे विद्युत दाब वाढवून पारेषण वाहिनीमार्फत औद्योगिक केंद्रे वा महानगरात उपकेंद्र स्थापून विद्युत ...
ऊर्जा पडताळा (Energy Audit)

ऊर्जा पडताळा (Energy Audit)

ऊर्जा पडताळा म्हणजे ऊर्जा संवर्धनासाठी पद्धतशीर प्रयत्नांच्या दिशेने पहिली पायरी आहे. या प्रक्रियेमध्ये ऊर्जा वापराचा अभ्यास केला जातो आणि ऊर्जेचा ...
एक-प्रावस्था परिवर्तक (Single Phase Inverter)

एक-प्रावस्था परिवर्तक (Single Phase Inverter)

काही ठिकाणी विद्युत ऊर्जा एकदिश प्रवाहात उपलब्ध असते. एकदिश प्रवाहाची वारंवारता शून्य असते. परंतु काही विद्युत क्षेत्रातील उपकरणांना ५० वारंवारतेची ...
एकदिश विद्युत् प्रवाह (Direct Current)

एकदिश विद्युत् प्रवाह (Direct Current)

संवाहकातून वाहणारा विद्युत् प्रवाह म्हणजे इलेक्ट्रॉनांचा प्रवाह असतो. जो प्रवाह नेहमी एकाच दिशेने वाहतो त्याला एकदिश प्रवाह म्हणतात. जो विद्युत् ...
एकल तार भूप्रत्यागमन वितरण पद्धती (Single Wire Earth Return Distribution System - SWER)

एकल तार भूप्रत्यागमन वितरण पद्धती (Single Wire Earth Return Distribution System – SWER)

एखाद्या प्रदेशाच्या दुर्गम भागातील लोकसंख्या कमी असते व उद्योगधंदेही अशा भागात सहसा नसतात. त्यामुळे विजेची मागणी अल्प प्रमाणात असते. अशा ...
ओहम मीटर आणि मेगर (Ohm meter and Megger)

ओहम मीटर आणि मेगर (Ohm meter and Megger)

आर्मेचर गुंडाळी (armature winding), पार्श्वमार्गी (shunt field) आणि क्रमिकमार्गी (series field) गुंडाळी, आंतरध्रुवीय गुंडाळी (interpole winding) तसेच पूरक गुंडाळी (compensating ...
कृत्रिम उपग्रहांच्या कक्षा

कृत्रिम उपग्रहांच्या कक्षा

कुठल्याही घटक-वस्तूचा एखाद्या बिंदूभोवती किंवा दुसऱ्या घटक-वस्तूभोवती फिरण्याचा मार्ग म्हणजे कक्षा. सूर्य (भासमान) आणि चंद्र तसेच धूमकेतू इत्यादींच्या कक्षांचे ज्ञान ...
कॅथोड किरण दोलनदर्शक (Cathode Ray Oscilloscope)

कॅथोड किरण दोलनदर्शक (Cathode Ray Oscilloscope)

आ.१. कॅथोड किरण दोलनदर्शक ठोकळाकृती : (१) उभा आवर्धक (vertical amplifier), (२) विलंब रेख (delay line), (३) आदेश अनुवर्ती मंडल ...
खंडकारी (Chopper/ DC-DC Converter)

खंडकारी (Chopper/ DC-DC Converter)

एकदिशादर्शकाचे चल एकदिशादर्शकामध्ये (DC to DC converter) रूपांतर करणे खूप गरजेचे आहे. कारण आजकाल अनेक उपकरणे एकदिशादर्शक विद्युत दाबावर (DC ...