मराठी विश्वकोश

रमजान (Ramjan)

मुस्लिम अथवा हिजरी कालगणनेनुसार रमजान हा २९-३० दिवसांचा नववा चांद्रमास. त्याचा रमजान हा शब्द कडक अथवा भाजून होरपळून टाकणारी उष्णता या अर्थी असलेल्या 'रमीद' अथवा 'अर-रमद' या अरबी धातूपासून तयार…

आल्फ्रेड थीओडोर मेक्काँकी (Alfred Theodore MacConkey)

मेक्काँकी, आल्फ्रेड थीओडोर : (१८६१ — १७ मे १९३१). ब्रिटीश सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ. त्यांनी मेक्काँकी नावाचे आगर विकसीत केले. मेक्काँकी आगर हे निवडक माध्यम आतड्यातील रोगजंतूंच्या निदानाकरिता वापरले जाते. त्यांच्या जन्मावेळी मेक्काँकी…

सर (फ्रँक) मॅकफार्लेन बर्नेट (Sir Frank Macfarlane Burnet)

बर्नेट, सर (फ्रँक) मॅकफार्लेन : (३ सप्टेंबर १८९९ — ३१ ऑगस्ट १९८५). ऑस्ट्रेलियन वैद्यक, प्रतिरक्षाशास्त्रज्ञ आणि विषाणुविज्ञ. त्यांना उपार्जित प्रतिक्षमताजन्य सह्यता (Acquired immunological tolerance) या शोधाबद्दल १९६० सालातील शरीरक्रियाविज्ञान किंवा…

उल्लेखनीय पूल ( Notable Bridges)

अ) भारतातील काही उल्लेखनीय पूल : भूपेन हजारिका सेतू किंवा धोला-सादिया नदी पूल, आसाम व अरुणाचल प्रदेश : दोन प्रदेशांना जोडणाऱ्या ह्या तुळई पुलाची एकंदर लांबी ९.१५ किमी. (५.६९ मैल)…

एम्. एफ्. हुसेन (M. F. Hussain)

हुसेन, एम्. एफ्. : (१७ सप्टेंबर १९१५ – ९ जून २०११). आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे भारतीय चित्रकार. छायाचित्रण, चित्रपटनिर्मिती, काव्य अशा अनेक क्षेत्रांत आपला वैशिष्ट्यपूर्ण ठसा उमटविणारे अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व म्हणूनही त्यांची ओळख आहे.…

ॲस्पी इंजिनियर (Aspy Engineer)

इंजिनियर, ॲस्पी मेरवान : (१५ डिसेंबर १९१२—१ मे २००२). भारताचे माजी हवाई दलप्रमुख. उच्च शिक्षण कराची येथील दयाराम जेठमल सिंध महाविद्यालयात. इंग्‍लंडमधील क्रॅनवेल व ब्रॅकनेल येथील शाही विमान दलाच्या महाविद्यालयांत…

अर्जन सिंग (Arjan Singh)

सिंग, अर्जन : (१५ एप्रिल १९१९ — १६ सप्टेंबर २०१७). भारताचे माजी वायुसेनाप्रमुख. जन्म ल्यालपूर येथे. वडिलांचे नाव किशन सिंग. माँटगोमेरी आणि लाहोर येथे शिक्षण. विमानोड्डाणाचे प्रशिक्षण इंग्‍लंडमधील क्रॅनवेल येथे (१९३८).…

ॲलन बेकर (Alan Baker)

[latexpage] बेकर, ॲलन : (१९ ऑगस्ट १९३९ — ४ फेब्रुवारी २०१८). ब्रिटीश गणितज्ज्ञ. संख्या सिद्धांताच्या कामाकरिता त्यांना १९७० सालातील फील्डस पदक देण्यात आले. त्यांचे प्रमुख संशोधन अपरिमेय संख्या (Irrational Number)…

ख्रिस्तियान बर्नार्ड (Christiaan Barnard)

(८ नोव्हेंबर १९२२ — २ सप्टेंबर २००१).‍ साउथ आफ्रिकन हृद्य शल्यविशारद. त्यांनी सर्वप्रथम मानवी हृदय प्रत्यारोपणाची यशस्वी शस्त्रक्रिया केली. बर्नार्ड यांचा जन्म दक्षिण आफ्रिकेतील (South Africa) केप परगण्यातील (Cape Province)…

क्षुरिकोपनिषद् (Kshurikopanishad)

कृष्ण यजुर्वेदाशी संबंधित असलेल्या या उपनिषदात अवघे २५ मंत्र आहेत. यातील उपदेश साधकांना संसाराचे बंध कापून मोक्षाची वाट सुकर करण्यासाठी जणू काही क्षुरिका म्हणजेच सुरीसारखी मदत करतो. उपनिषदाच्या आरंभी ‘साधकाला…

आंतरराष्ट्रीय मानवतावादी कायदा (International Humanitarian Law)

आंतरराष्ट्रीय मानवतावादी कायदा हा आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा भाग असून तो मानवतावादी कारणांसाठी युद्धाचे परिणाम सीमित करण्याचे काम करतो. शिवाय अशा लोकांना संरक्षण देतो, जे युद्धात थेटपणे सहभागी होत नाहीत. त्याचप्रमाणे आंतरराष्ट्रीय…

पॉक्सो कायदा (Pocso Act)

लैंगिक अपराधांपासून बालकांचे संरक्षण करणारा कायदा. भारतीय संविधानाने भारतातील प्रत्येक नागरिकास (त्यात बालकेही येतात), मूलभूत हक्क बहाल केले आहेत. संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या महासभेने अंगिकारलेल्या बाल हक्कांबाबतच्या अधिसंधीस ११ डिसेंबर १९९२ रोजी…

सप्तभूमिका (Seven Stages of Knowledge)

योगवासिष्ठ या ग्रंथामध्ये वसिष्ठ मुनींनी श्रीरामाला साधनेतील अवस्थेला अनुसरून सात भूमिका विशद करून सांगितल्या आहेत. यांचा निर्देश ज्ञानाच्या भूमिका (योगवासिष्ठ, उत्पत्तिप्रकरण ११८.१) आणि योगाच्या भूमिका (योगवासिष्ठ, निर्वाणप्रकरण, पूर्वार्ध १२६.१, अक्षि-उपनिषद्…

उच्चांकी पूल, जगातील (The highest bridges in the world)

जगातील प्रत्येक प्रकारातील पहिल्या तीन उल्लेखनीय पुलांची छायाचित्रासह माहिती खाली दिली आहे. (अ) तुळई पूल : (१) शिबॅनपो पूल, चीन : चाँगक्विंग शहरातील यांगत्सी (Yangtze) नदीवरील पूर्वप्रतिबलित पेटी तुळईचा हा…

आकाशमित्र, कल्याण (Akashamitra, Kalyan)

(स्थापना : ऑगस्ट १९८६). आकाशमित्र एक हौशी खगोलशास्त्रज्ञ संस्था आहे. खगोलशास्त्र लोकप्रिय करणे आणि विद्यार्थ्यांना, खगोलशास्त्रीय संशोधनाच्या क्षेत्रात उपयुक्त योगदान देण्यासाठी उत्साही लोकांना प्रेरित करणे हे त्याचे उद्दीष्ट आहे. या…