मराठी विश्वकोश

जलावरण (Hydrosphere)

पृथ्वीगोलावरील घन भाग (शिलावरण) आणि बाहेरचे वायुरूप वातावरण यांच्यापेक्षा वेगळा ओळखला जाणारा पाण्याचा भाग म्हणजे जलावरण होय. पृथ्वीचा सुमारे ७१ टक्के पृष्ठभाग पाण्याने म्हणजे जलावरणाने व्यापला आहे. त्यामुळे या ग्रहाला…

फॉन वारे (Fohn Winds)

हा उबदार व शुष्क सोसाट्याचा वारा आहे. याला फोएन वारे असेही म्हणतात. हा जवळजवळ सर्व पर्वत व पर्वतरांगांच्या वातविमुख उतारांवरून नियमितपणे खाली वाहत येतो. आल्प्स पर्वतात आढळलेल्या या प्रकारच्या वाऱ्याला…

हिमालय पर्वताचे प्रादेशिक विभाग (Regional Divisions of Himalaya Mountain)

भौगोलिक दृष्ट्या हिमालय पर्वताचे पश्चिमेकडून-पूर्वेकडे सामान्यपणे पंजाब हिमालय, कुमाऊँ हिमालय, नेपाळ हिमालय व आसाम हिमालय असे चार उपविभाग केले जातात. कित्येकदा काश्मीर हिमालय, पंजाब, कुमाऊँ, नेपाळ, सिक्कीम, दार्जिलिंग, भूतान व…

हिमालय पर्वताचे पश्चिम-पूर्व विभाग (West-East Divisions of Himalaya Mountain)

हिमालय पर्वताचे पश्चिमेकडून पूर्वेकडे अनुक्रमे (१) पश्चिम हिमालय, (२) मध्य हिमालय व (३) पूर्व हिमालय अशा तीन भागांत विभाजन केले जाते. (१) पश्चिम हिमालय : पश्चिमेस नंगा पर्वत किंवा सिंधू नदीच्या…

हिमालय पर्वताची प्राकृतिक रचना (Physiography of Himalayas)

हिमालय पर्वताच्या बऱ्याचशा भागाची अचूक आणि सर्वमान्य भूशास्त्रीय माहिती अद्याप उपलब्ध नाही. हिमालयाची संरचना सामान्यपणे आल्प्स पर्वतसदृश्य आहे. सांरचनिक दृष्ट्या हिमालय श्रेणी ही पश्चिमेकडील हिंदुकुश व बलुचिस्तान श्रेण्यांशी आणि पूर्वेकडील…

सिद्धतापद्धती : सोपाधिक व अप्रत्यक्ष (CP and IP)

युक्तिवाद वैध वा अवैध आहे, हे ठरविण्यासाठी अथवा त्याची वैधता/युक्तता सिद्ध करण्यासाठी तर्कशास्त्रज्ञांकडून दोन प्रकारच्या पद्धती वापरल्या जातात. निर्णयपद्धती : एखादा युक्तिवाद वैध आहे का अवैध आहे याचा निर्णय घेण्यासाठी…

भूकच्छप – जमिनीवरील कासव (Tortoise)

कासव हा अतिप्राचीन प्राणी आहे. त्यांच्याबरोबरचे डायनॉसर काळाच्या ओघात नष्ट झाले. परंतु, कासवे मात्र आजही अस्तित्वात आहेत. कासव या शब्दास इंग्रजीमध्ये टर्टल (Turtle), टॉर्टॉइज (Tortoise) आणि टेरापिन (Terrapin) असे प्रतिशब्द…

वाय. डब्ल्यू. सी. ए. (YWCA)

एक ख्रिस्ती संघटना. ‘यंग विमेन्स ख्रिश्चन असोसिएशन’ हे ह्या संघटनेचे संपूर्ण नाव. ख्रिस्ती धर्मातील कोणत्याही विशिष्ट पंथाची ती नाही. पंथ, वंश, राष्ट्रीयत्व, वर्ग ह्यांच्या अधीन राहून युवतींचे शारीरिक, सामाजिक, बौद्धिक,…

विद्युताघात उपचार पद्धती व परिचर्या (Electroconvulsive Therapy and Nursing)

विद्युत उपकरणांद्वारे कृत्रिम पद्धतीने मेंदूमध्ये बृहत् अपस्मार (Grand mal) झटके देऊन मेंदूच्या पुरो-पश्च भागात (fronto-temporal) किंवा मेंदूच्या प्रबळ नसलेल्या एका बाजूच्या भागात वीज प्रेरित केली जाते, या पद्धतीला विद्युताघात उपचार…

हिमालय पर्वताची निर्मिती (Formation of Himalaya Mountain)

हिमालय पर्वताची निर्मिती स्तरित आणि रूपांतरित खडकांच्या रचना असलेल्या प्रदेशात वलीकरण क्रिया होऊन झालेली आहे. ॲल्फ्रेड व्हेगेनर (वॅगनर) यांच्या खंड विप्लव (वहन) सिद्धांतानुसार अगदी सुरुवातीला अस्तित्वात असलेल्या पॅन्जीया या महाखंडाचे…

क्लिपर (Clipper)

(संगणक प्रोग्रामिंग भाषा). क्लिपर एक एक्स-बेस कंपायलर (xBase Compiler) आहे, जी मुळात एमएस-डॉस (MS-DOS) अंतर्गत सॉफ्टवेअर प्रोग्राम (programme) तयार करण्यासाठी वापरली जाते. जरी क्लिपर ही सामान्य हेतूकरिता प्रोग्रामिंग भाषा असली…

वाय. एम. सी. ए. (YMCA)

वाय.एम.सी.ए. हे ‘यंग मेन्स ख्रिश्चन असोसिएशन’ ह्या संघटनेचे लघुरूप होय. इंग्लंडमध्ये जॉर्ज विल्यम्स नावाच्या एका तरुणाने १८४४ साली तिची स्थापना केली. तो स्वत: कापडधंद्यात कारकून म्हणून नोकरी करीत होता. कापडधंद्याच्या…

मॅनिटोबा सरोवर (Manitoba Lake)

कॅनडातील मॅनिटोबा प्रांताच्या दक्षिणमध्य भागातील एक सरोवर. या सरोवराची लांबी सुमारे २०० किमी., रुंदी ४५ किमी., खोली ७ मीटर आणि विस्तार ४,६२४ चौ. किमी. आहे. मॅनिटोबा प्रांताची राजधानी असलेल्या विनिपेग…

संगणकसाधित उत्पादन (Computer Aided Manufacturing)

(कॅम; CAM). संगणकीय प्रक्रिया. कॅम भौतिकीय अभिकल्पांच्या माहितीचा वापर करून स्वयंचलित यंत्रांना नियंत्रित करते. कॅम प्रणाली संगणकीय अंकीय नियंत्रक (Computer Numerical Control; CNC; सीएनसी) किंवा थेट अंकीय नियंत्रक (Direct Numerical…

लेणे क्र. ३, पांडव लेणी, नाशिक.

पांडव (पांडू) लेणी, नाशिक (Pandav caves at Nashik)

पश्चिम भारतातील एक महत्त्वाचा हीनयान (थेरवाद) व महायान लेणी-समूह. या लेणी नाशिक शहरापासून पश्चिमेला सुमारे ८ किमी. अंतरावर मुंबई-आग्रा राष्ट्रीय महामार्गालगत आहेत. येथे तीन टेकड्या असून त्यांपैकी त्रिकोणी आकाराच्या ‘त्रिरश्मी’…