मराठी विश्वकोश

साउथ बेंड शहर (South Bend City)

अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांपैकी इंडियाना राज्यातील एक प्रमुख औद्योगिक शहर आणि सेंट जोसेफ परगण्याचे मुख्य ठिकाण. लोकसंख्या १,०२,०२६ (२०१९ अंदाज). साउथ बेंड हे सेंट जोसेफ नदीकाठावर वसले असून ते शिकागोच्या साधारण…

सिंधु नदी (Indus River)

संस्कृत – सिंधु (नदी), पर्शियन – हिंदु, ग्रीक – सिंथोस (इंदोस), रोमन – इंदुस, लॅटिन – सिंदुस. भारत, चीन (तिबेट) व पाकिस्तान या देशांतून वाहणारी आणि जगातील सर्वाधिक लांबीच्या नद्यांपैकी…

फाहियान (Fa-Hien) (Faxian)

फाहियान : (इ.स. ३३७ ? – ४२२ ?). एक चिनी प्रवासी. गौतम बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर बौद्ध धर्म गांधार ते मध्य आशियामार्गे चीन व इतर अति पूर्वेकडील देशांमध्ये पोहोचला. त्यानंतर बौद्ध धर्माचा…

सातवाहनकालीन घरांची रचना, अडम.

अडम (Adam)

नागपूर जिल्ह्यातील पुरातत्त्वीय स्थळ. हे स्थळ वैनगंगा नदीच्या खोऱ्यात वसले असून वाघोर नदीच्या उजव्या तीरावर आहे. या स्थळाचे क्षेत्रफळ उत्तर-दक्षिण ८०० मी. आणि पूर्व-पश्चिम ५०० मी. इतके आहे. हे पुरास्थळ…

लिटल फूट जीवाश्माची कवटी व मानेतील पहिल्या मणक्याची जागा.

लिटल फूट (Little Foot)

मानवी उत्क्रांतीच्या संदर्भात दक्षिण आफ्रिकेतील स्टर्कफोंतेन येथे मिळालेल्या एका जीवाश्माचे नाव. जवळजवळ संपूर्ण अवस्थेत मिळालेला हा सांगाडा ऑस्ट्रॅलोपिथेकस प्राणी एसटीडब्ल्यू ५७३ (StW 573) या नावाने ओळखला जातो. त्याचा शोध १९९८…

स्त्रीवादी पुरातत्त्व (Feminist Archaeology)

स्त्रीवादी पुरातत्त्व हा पुरातत्त्वीय पुराव्यांचा स्त्रीवादी दृष्टीकोनातून अर्थ लावण्याचा आग्रह धरणारी संमिश्र स्वरूपाची विचारधारा असून ती पुरातत्त्वविद्येची एकसंध अशी शाखा नाही. स्त्रीवादी पुरातत्त्वीय विचारधारेत सुधारणावादी, मार्क्सवादी, पर्यावरणवादी व वर्णभेदविरोधी अशा…

नागार्जुनकोंडा येथील पुनर्वसन केलेले अवशेष.

आपद्-मुक्ती पुनर्वसन पुरातत्त्व (Salvage Archaeology)

पुरातत्त्वीय अवशेषांच्या अभ्यासासाठीची एक उपाययोजना पद्धती. ही पुरातत्त्वाची स्वतंत्र शाखा नसून विकासकामांमुळे सांस्कृतिक अथवा पुरातत्त्वीय अवशेष नष्ट होण्याचा धोका उत्पन्न होतो, तेव्हा करावयाच्या उपायांना ही संज्ञा वापरली जाते. जगात सर्वत्र…

थोथचे पुस्तक (The Book of Thoth)

ईजिप्शियन चंद्रदेव थोथ हा विज्ञान, कला आणि इतिहास इत्यादींची नोंद ठेवणारा देवांचा लेखनिक होता. त्याने लिहिलेल्या ग्रंथाला थोथचे पुस्तक म्हणतात. ईजिप्शियन इतिहासकार मॅनेथो (इ.स.पू. ३००) ह्याच्या मते थोथने एकूण ३६,५२५ पुस्तके…

जयंत विष्णु नारळीकर (Jayant Vishnu Narlikar)

नारळीकर, जयंत विष्णु : ( १९ जुलै १९३८ ) जयंत विष्णु नारळीकर यांचा जन्म कोल्हापूर येथे झाला. त्यांचे वडील विष्णु वासुदेव नारळीकर हे गणिती होते तर मातोश्री सुमती या संस्कृत शिकलेल्या…

के. के. नंदा (K. K. Nanda)

नंदा, के. के. : ( १ जानेवारी १९१७ – १३ डिसेंबर १९८३ ) आपल्या शालेय आणि महाविद्यालयीन शैक्षणिक क्षेत्रात सतत उच्च श्रेणी प्राप्त करणारे कृष्णन कुमार नंदा यांची उच्च शैक्षणिक कारकिर्द…

वॉल्टर मंक (Walter Munk)

मंक, वॉल्टर : ( १९ ऑक्टोबर १९१७ – ८ फेब्रुवारी २०१९ ) वॉल्टर मंक यांचा जन्म ऑस्ट्रियातील व्हिएन्ना शहरात झाला. वॉल्टर मंक यांचे बालपण व्हिएन्नात गेले. त्यांच्या वयाच्या चौदाव्या वर्षी त्यांना…

रा. श्री. मोरवंचीकर (R. S. Morvanchikar)

मोरवंचीकर रा.श्री. : ( ६ डिसेंबर १९३७ ) चिंचोली या सोलापूर जिल्ह्यातील चिंचोली या गावी रा. श्री. मोरवंचीकर यांचा जन्म झाला. इतिहासकार असलेल्या मोरवंचीकर यांनी आपल्या ४० वर्षाच्या कारकिर्दीत पैठणमध्ये उत्खनन…

शिमला शहर (Shimla City)

सिमला. भारतातील हिमाचल प्रदेश राज्याची राजधानी, राज्यातील सर्वांत मोठे शहर व एक प्रसिद्ध थंड हवेचे गिरिस्थान. लोकसंख्या १,६९,५७८ (२०११). लेसर हिमालयाच्या वायव्य भागातील एका वनाच्छादित कटकावर, सस.पासून २,२०० मी. उंचीवर…

मेंदूमधील शिकण्याची प्रक्रिया (Learning Process in Brain)

मेंदू हा माणसाचा शिकण्याचा अवयव आहे. जन्मापासून अखेरच्या क्षणापर्यंत मेंदूचे शिकण्याचे काम चालूच असते. मेंदूचे शिकण्याचे काम अल्पशा प्रमाणात बालकाच्या जन्मापूर्व अवस्थेतही होत असते. शिकायचे कसे, हे मेंदूला उपजतच माहीत…

सी. इ. एम. जोड (C. E. M. Joad)

जोड, सिरिल एडविन मिटि्‌चन्सन : ( १२ ऑगस्ट १८९१ — ९ एप्रिल १९५३ ). ब्रिटिश तत्त्वज्ञ. त्यांचा जन्म एडविन व मेरी जोड या दांपत्यापोटी इंग्लंडमधील दऱ्हॅम येथे झाला. ऑक्सफर्ड प्रिपरेटरी…