मराठी विश्वकोश

उदारमतवाद (Liberalism)

उदारमतवाद : उदारमतवाद ही एक आधुनिक विचारसरणी आहे. परंतु तिचे एकापेक्षा जास्त अर्थ आहेत. अभिजात व आधुनिक उदारमतवाद असा फरक उदारमतवाद या विचारसरणीत आहे. (अभिजात उदारमतवाद, आधुनिक उदारमतवाद, नाव आधुनिक…

काळजीवाहू सरकार (Caretaker Government)

काळजीवाहू सरकार : संसदीय पद्धतीच्या शासनामध्ये काळजीवाहू सरकार स्थापन केले जाते. असे सरकार प्रथम इंग्लंडमध्ये स्थापन झाले (१९४५). मंत्रिमंडळाच्या राजीनाम्यानंतर किंवा अस्थिर परिस्थितीमध्ये या प्रकारचे सरकार स्थापन केले जाते. अशा…

लॉर्ड एडवर्ड एलेनबरो (Edward Law, Earl of Ellenborough)

एलेनबरो, लॉर्ड एडवर्ड : (८ सप्‍टेंबर १७९०—२२ डिसेंबर १८७१). ब्रिटिशांकित हिंदुस्थानचा १८४२ ते १८४४ या काळातील गव्हर्नर जनरल. याचे वडील इंग्‍लंडमध्ये मुख्य न्यायाधीश होते. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर एलेनबरो सेंट मायकेल…

अरविंद मुळगांवकर (Arvind Mulgaonkar)

मुळगांवकर, अरविंद : (१८ नोव्हेंबर १९३७ – १७ फेब्रुवारी २०१८). महाराष्ट्रातील ख्यातनाम तबलावादक व तबला क्षेत्रातील चिकित्सक व अभ्यासक. ते तबलावादनातील फरूखाबाद घराण्याचे प्रतिनिधी म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांचा जन्म मुंबई…

ड्रेकन्सबर्ग पर्वत (Drakensberg Mountain)

दक्षिण आफ्रिका प्रजासत्ताकातील मुख्य पर्वतरांग. ड्रेकन्सबर्ग इस्कार्पमेंट किंवा क्वाथलंबा म्हणूनही ती ओळखली जाते. ही पर्वतरांग दक्षिण आफ्रिकेच्या आग्नेय किनाऱ्याशी समांतर, नैर्ऋत्य-ईशान्य या दिशेत पसरली असून तिची लांबी १,१२५ किमी. आहे.…

जॉर्ज सरोवर (George Lake)

ऑस्ट्रेलियातील न्यू साउथ वेल्स राज्याच्या आग्नेय भागातील एक गोड्या पाण्याचे सरोवर. ऑस्ट्रेलियाची राजधानी कॅनबरापासून ईशान्येस ४० किमी. अंतरावर, तसेच ग्रेट डिव्हायडिंग रेंज या पर्वतराजीतील लेक जॉर्ज रेंज या छोट्याशा कटकच्या…

टँटॅलम (Tantalum)

टँटॅलम हे आधुनिक आवर्त सारणीमधील गट ५ अ मधील धातुरूप मूलद्रव्य आहे. या मूलद्रव्याची रासायनिक संज्ञा Ta अशी असून अणुक्रमांक ७३ आणि अणुभार १८०.८८ इतका आहे. याचे इलेक्ट्रॉन संरूपण…

टेक्नेशियम (Technetium)

टेक्नेशियम हे आधुनिक आवर्त सारणीमधील गट ७ अ मधील मूलद्रव्य आहे. या मूलद्रव्याची रासायनिक संज्ञा Tc अशी असून अणुक्रमांक ४३ आणि अणुभार ९८ इतका आहे. याचे इलेक्ट्रॉन संरूपण २,८,१८,१४,१ असे…

बेरिलियम संयुगे (Beryllium compounds)

बेरिलियम या मूलद्रव्याची काही महत्त्वाची संयुगे पुढीलप्रमाणे : (अ) बेरिलियम ऑक्साइड : (BeO). निर्मिती : बेरिलियम हायड्रॉक्साइड ५००० से. ला तापविले असता हे तयार होते. गुणधर्म : हे ऑक्साइड उभयधर्मी…

बेरिलियम (Beryllium)

बेरिलियम हे आधुनिक आवर्त सारणीमधील गट २ अ मधील मूलद्रव्य आहे. या मूलद्रव्याची रासायनिक संज्ञा Be अशी असून अणुक्रमांक ४ आणि अणुभार ९.०१२ इतका आहे. याचे इलेक्ट्रॉन संरूपण २, २…

आ. १. ॲझाइड आयन.

ॲझाइडे (Azides)

ॲझाइडाचे रासायनिक सूत्र R(N3)x असे आहे. सूत्रातील R हा सामान्यत: कोणत्याही धातूचा, हायड्रोजनाचा किंवा हॅलोजनाचा अणू किंवा अमोनियम मूलक (radical), अल्किल किंवा ॲरिल यासारखा कार्बनी गट किंवा एखादा जटिल मूलक…

राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (State Pollution Control Board)

मंडळाची स्थापना : प्रदूषण नियंत्रण व प्रतिबंधासाठी, तसेच पर्यावरणाची आरोग्यप्रतदा टिकविण्यासाठी राज्य प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची (राज्य मंडळाची) स्थापना झाली आहे. जल अधिनियम १९७४च्या कलम ४ अन्वये आणि हवा अधिनियम १९८१च्या…

सी. रामचंद्र (C. Ramachandra)

सी. रामचंद्र : (१२ जानेवारी १९१८— ५ जानेवारी १९८२). हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध संगीतदिग्दर्शक व पार्श्वगायक. मूळ नाव रामचंद्र नरहर चितळकर. ‘सी. रामचंद्र’ हे संक्षिप्त नाव त्यांनी सिनेदिग्दर्शक जयंत देसाई ह्यांच्या सूचनेवरून…

जलशुद्धीकरणासाठी जंतुनाशके ( Disinfectants for water purification)

क्लोरीनव्यतिरिक्त जंतुनाशक म्हणून वापरले जाणारे पदार्थ म्हणजे ओझोन (O3), अतिनील किरण (ultraviolet rays), आयोडीन आणि ब्रोमीन ह्या चौघांपैकी जलशुद्धीकरण करून घरगुती वापरासाठी मोठ्या प्रकल्पांमध्ये ओझोनचा वापर अधिक केला गेला आहे. …

दिवजां (Diwajan)

दिवजां : दिवज म्हणजे गोव्यात वापरला जाणारा पाच पणत्यांचा पुंजका.त्याचे अनेकवचन दिवजां. हा पुंजका कालमापनयंत्राच्या आकाराचा असून चार कोपऱ्यावर चार पणत्या व मधोमध उंचावर एक पणती जोडलेली असते. त्यात तेलवात…