बोधात्मक रूपक सिद्धांत : रूपकांची निर्मिती ही मानवाच्या विविध अनुभूतींमधून झाली आहे. उदा. शेअर घसरला यामधील प्रतिमा ‘घसरणे’ या जीवनातील नित्य क्रियेशी जोडली आहे, तसेच शेअरमधील वृद्धीविरोधी संकल्पना व्यक्त करण्यासाठी…
बोधात्मक अर्थविज्ञान: बोधात्मक भाषाविज्ञानाची सैद्धांतिक शाखा. अमेरिकन भाषावैज्ञानिक लिओनार्द टाल्मी यांनी केलेल्या भाषाविज्ञानातील मौलिक संशोधनातून ही शाखा निर्माण झाली व विकसित होत गेली. बोधात्मक अर्थविज्ञानात टाल्मीप्रमाणेच जॅकेनडॉफ, लेकॉफ, जॉहान्सन, लँगाकर,…
बोधात्मक व्याकरण: बोधात्मक भाषाविज्ञानाची उपयोजित शाखा. बोधात्मक भाषाविज्ञान (Cognitive Linguistics) ही भाषाविज्ञानाची एक शाखा आहे. लिओनार्द टाल्मी, रोनाल्ड लॅंगाकर व जॉर्ज लॅकॉफ हे बोधात्मक भाषाविज्ञानाचे तीन जनक मानले जातात. बोधात्मक…
कोरनई, जानोस (Kornai, Janos) : (२१ जानेवारी १९२८ – १८ ऑक्टोबर २०२१). विख्यात हंगेरियन अर्थतज्ज्ञ. कोरनई यांचा जन्म बुडापेस्ट येथे एका सुशिक्षित कुटुंबात झाला. त्यांचे शिक्षण हंगेरीमधील जर्मन शाळेत झाले.…
संगीताचा प्रचार आणि प्रसार यासाठी कार्यरत असणारे जुने मासिक. हे मासिक हिंदी, मराठी व गुजराती या तीनही भाषांतून प्रसिद्ध होत असून ते अखिल भारतीय गांधर्व महाविद्यालय मंडळाचा एक नियमित उपक्रम…
फुले, सावित्रीबाई : (३ जानेवारी १८३१—१० मार्च १८९७). भारतातील पहिल्या शिक्षिका, भारतीय स्त्रीमुक्ती चळवळीच्या आद्य प्रणेत्या आणि आद्य आधुनिक विद्रोही मराठी कवयित्री. त्यांचा जन्म सातारा जिल्ह्याच्या खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे…
तुर्कस्तानच्या (सध्याचे नाव तुर्की) दक्षिण ॲनातोलिया प्रांतातील एक पुरातत्त्वीय स्थळ आणि जागतिक वारसास्थळ. नवाश्म व ताम्रपाषाणयुगातील आद्य शेतकऱ्यांची मोठी वसाहत येथे होती. तुर्की भाषेत ‘चताल’ म्हणजे ‘दुभंगलेले’ आणि ‘हुयुक’ म्हणजे…
छद्मपुरातत्त्व अथवा भ्रामक पुरातत्त्व ही पुरातत्त्वविद्येची अधिकृत शाखा नसून हा एक वैचारिक गैरप्रकार अथवा खोटेपणा आहे. विश्वसनीय पुरातत्त्वीय माहितीचा चुकीचा वापर करणे ते अस्तित्वातच नसलेली माहिती खरी असल्याचे भासवणे अशा…
पटचित्रकलेचा तेलंगणा राज्यातील वैशिष्ट्यपूर्ण प्रकार. प्रामुख्याने कापडावर कुलपुराणाचे अंकन असलेल्या चित्रकलेला पटचित्रकला म्हणून ओळखले जाते. भारतभर पटचित्रांचे वैविध्यपूर्ण नमुने पहावयास मिळतात. प्राचीन संस्कृत साहित्यात यमपटांचे उल्लेख आहेत. सांचीच्या तोरणावर पटचित्राचे…
भारतातल्या केरळ राज्यामधील एक अभिजात नृत्यप्रकार. केरळमधील नृत्यनाट्याची परंपरा फार जुनी आहे. मुटियाट्टम् व कूटियाट्टम् ही केरळची पुरातन नृत्यनाट्ये होत. त्यांतील पात्रे स्वतः गाऊन व बोलून अभिनय करीत. त्यानंतरचे चाक्यार…
नव्याने उदयास आलेले अर्थशास्राचे एक अभ्यासक्षेत्र. युनेस्कोच्या वर्ल्ड कल्चरल रिपोर्ट (२०००) अनुसार आता संस्कृतीची चर्चा आर्थिक संदर्भातही होऊ लागली आहे. या बदलास अनेक घटक कारणीभूत आहेत. त्यामध्ये प्रामुख्याने शासकीय सांस्कृतिक…
तर्खडकर, आत्माराम पांडुरंग : (२३ डिसेंबर १८२३- २६ एप्रिल १८९८). महाराष्ट्रातील एक थोर समाजसुधारक, परमहंस सभेचे संस्थापक सदस्य, प्रार्थना समाजाचे संस्थापक सदस्य-अध्यक्ष आणि मुंबईतील विख्यात वैद्य. ‘आत्माराम पांडुरंग’ म्हणूनही ते…
बेकायदेशीर व गुन्हेगारी पद्धतीने प्राप्त निधी व संपत्तीचे, बँक आणि इतर आर्थिक व्यवहारांद्वारे कायदेशीर संपत्तीत रूपांतर करण्याच्या गुन्हेगारी व्यवहारांना बेकायदा निधी हस्तांतरण असे म्हणतात. बेकायदा निधी हस्तांतरणामध्ये अवैध मार्गाने मिळविलेला…
अमेरिकन डॉलरच्या बदल्यात तेलाची देवाणघेवाण करण्याची एक मूलभूत व्यवस्था. या व्यवस्थेत तेलाची खरेदी आणि उत्पादन व विक्री करणाऱ्या देशांमध्येच अमेरिकन डॉलरची देवाणघेवाण होते. १९७० च्या मध्यावधीत तेलाच्या संकटामुळे पेट्रोडॉलर हा…
औषधनिर्माणशास्त्रात रायबोन्यूक्लिइक अम्ल (आरएनए) उपचारपद्धतीचा मोठ्या प्रमाणात वापर करण्यात येत आहे. बाहेरून वितरित करण्यात येणाऱ्या आरएनए पद्धतीचा पेशीतील प्रथिननिर्मितीत निर्देश देण्याकरिता तसेच सामान्य प्रथिन निर्मितीत व्यत्यय आणण्याकरिता आणि संलग्नी किंवा…