(प्रस्तावना) पालकसंस्था : मराठी विज्ञान परिषद, मुंबई | समन्वयक : अ. पां. देशपांडे | विद्याव्यासंगी : नितीन भरत वाघ
माणसाच्या उदयापासून तो प्रगती करीत आहे. ही प्रगती म्हणजेच विज्ञान. मग तो अग्नीचा शोध असो, की वल्कलाचा शोध असो, की गुहेत राहण्याचा. अन्न, वस्त्र आणि निवारा या माणसाच्या मूलभूत गरजा आणि त्याच्या प्राप्तीसाठी व त्यातील सुधारणांसाठी मानवाने अनेक शोध लावले.चाकाचा शोध हा त्यातील एक क्रांतीकारक शोध.चरक आणि सुश्रुताने जगाला आयुर्वेदाची देणगी दिली.तशीच गणितातील शून्याचा शोधही तितकाच क्रांतीकारक मानला जातो. हे शोध भारताच्या नावावर आहेत.ग्रीक लोकांनीसुध्दा पायथागोरस सिद्धांत व गणितात इतर बरेच शोध लावले. मात्र त्यानंतर पाश्चात्य देशांनी विज्ञानात मोठीच आघाडी घेतली.

हे शोध लावणा-या जगातल्या संशोधकांची चरित्रे संक्षेपाने या ज्ञानमंडळाच्या वेबसाइटवर पाहायला मिळणार आहेत.संशोधकांशिवाय हे ज्ञानमंडळ संशोधन करणा-या जगातील विविध संस्थांविषयीही माहिती देणार आहे.हे संशोधक आणि संशोधन करणा-या संस्था या भौतिकी, रसायन, जीवशास्त्र, गणित, भूशास्त्र, मानववंशशास्त्र, अॅलोपॅथी, आयुर्वेद, होमिओपॅथी, अभियांत्रिकी, शेती, पर्यावरण अशा नाना प्रकारच्या विज्ञान विषयातील असणार आहेत.

विज्ञानात रोज नवनवीन विषय निर्माण होत आहेत.मुळात माणसाला नाविन्याची आवड असल्याने कालच्यापेक्षा आज काहीतरी नवीन आणि सुधारीत गोष्ट त्याला हवी असते.हा हव्यासाच त्याला संशोधन करायला भाग पाडतो.अशी संशोधने आता वैयक्तिकस्तरावर लागण्याचा काळ मागे पडला असून संशोधने आता सांघिक स्तरावर होतात अथवा ती संस्थात्मक पातळीवर होतात.

ज्यांना नोबेल पुरस्कार मिळाला,ज्यांना नोबेल समकक्ष असलेले आबेल, फिल्ड्स, जल अथवा तत्सम पुरस्कार मिळाले,ज्यांना आपापल्या देशातील मानाचे पुरस्कार मिळाले आहेत,ज्यांच्या संशोधनामुळे समाजावर परिणाम घडवून आला आहे, ज्यांना आंतरराष्ट्रीय समित्यांवर अथवा मासिकांवर सभासदत्त्व मिळाले आहे,ज्या संस्था सातत्याने संशोधन करीत आहेत, जी मासिके संशोधनपर लेख आणि निबंध छापत आहेत, टाटां-हेन्री फोर्डसारखे जे महत्त्वाचे उद्योगपती आहेत,भाभा-नारळीकर-अब्दुस सलाम यासारख्या ज्या ज्या वैज्ञानिकांनी विज्ञानसंस्था स्थापन केल्या आहेत आणि जे विज्ञान प्रसारक आहेत अशा व्यक्ती आणि संस्थांवर या कोशात नोंदी लिहिल्या आहेत त्यांपैकी काहींनी एक अथवा एकापेक्षा अधिक गोष्टीतील पात्रता संपादन केली आहे.

  बॉक्स, जॉर्ज इ. पी.  (Box, George E. P.)

  बॉक्स, जॉर्ज इ. पी.  (Box, George E. P.)

  बॉक्स, जॉर्ज इ. पी. : (१८ आक्टोबर १९१९ – २८ मार्च २०१३) जॉर्ज बॉक्स यांचा जन्म इंग्लंडमध्ये झाला. संख्याशास्त्रातील पीएच.डी. आणि डी.एस्सी.या ...
अब्राहम चार्नेस (Abraham Charnes)

अब्राहम चार्नेस (Abraham Charnes)

चार्नेस,अब्राहम  (४ सप्टेंबर १९१७ — १९ डिसेंबर १९९२) अमेरिकन गणितज्ञ आणि संक्रियात्मक अन्वेषणतज्ञ. चार्नेस यांनी बहिर्वक्री बहुपृष्ठकाचे चरम बिंदू आणि एकघाती ...
अब्राहम वॉल्ड (Abraham Wald)

अब्राहम वॉल्ड (Abraham Wald)

वॉल्ड, अब्राहम : (३१ ऑक्टोबर १९०२ – १३ डिसेंबर १९५०). हंगेरियन गणितज्ज्ञ. त्यांनी गणित-संख्याशास्त्र या विषयातील निर्णायक सिद्धांत (Decision Theory), ...
अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅथेमॅटिक्स ( American Institute of Mathematics - AIM)

अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅथेमॅटिक्स ( American Institute of Mathematics – AIM)

संस्था स्थापना : १९९४    गणितातील ज्ञानाच्या कक्षा विस्तारणारी संस्था. अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅथेमॅटिक्स (एआयएम) या संस्थेची स्थापना १९९४ मध्ये झाली ...
अमेरिकन पेट्रोलियम इन्स्टिट्यूट (एपीआय) (American Petroleum Institute, API)

अमेरिकन पेट्रोलियम इन्स्टिट्यूट (एपीआय) (American Petroleum Institute, API)

अमेरिकन पेट्रोलियम इन्स्टिट्यूट ही तेल आणि नैसर्गिक वायू व्यवसायाशी निगडित असलेली अमेरिकन संघटना आहे. या संस्थेची स्थापना २० मार्च, १९१९ रोजी ...
अमेरिकन मॅथेमॅटिकल सोसायटी ( American Mathematical Society - AMS)

अमेरिकन मॅथेमॅटिकल सोसायटी ( American Mathematical Society – AMS)

(स्थापना : १८८८ )  अमेरिकन मॅथेमॅटिकल सोसायटी (एएमएस) ही अमेरिकेतील गणितासाठी कार्यरत असलेल्या संस्थांपैकी अव्वल दर्जाची आणि महत्त्वाची एक संस्था आहे ...
अमेरिकन सोसायटी  फॉर टेस्टिंग अँड मटेरियल्स इंटरनॅशनल (ए.एस.टी.एम इंटरनॅशनल ), (American Society for Testing and Materials, International)

अमेरिकन सोसायटी  फॉर टेस्टिंग अँड मटेरियल्स इंटरनॅशनल (ए.एस.टी.एम इंटरनॅशनल ), (American Society for Testing and Materials, International)

अमेरिकन सोसायटी  फॉर टेस्टिंग अँड मटेरियल्स इंटरनॅशनल (ए.एस.टी.एम इंटरनॅशनल ), (स्थापना:  १८९८)   अमेरिकन सोसायटी  फॉर टेस्टिंग अँड मटेरियल्स, इंटरनॅशनल ...
अर्न्स्ट ऑटो फिशर (Ernst Otto FischerFischer)

अर्न्स्ट ऑटो फिशर (Ernst Otto FischerFischer)

फिशर, एर्न्स्ट ओटो : (१० नोव्हेंबर १९१८ – २३ जुलै २००७). जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ. त्यांनी धातू आणि कार्बनी पदार्थ एकत्र करण्याची ...
अर्न्स्ट कार्ल ॲबे (Ernst Karl Abbe)

अर्न्स्ट कार्ल ॲबे (Ernst Karl Abbe)

अर्न्स्ट कार्ल ॲबे ॲबे, अर्न्स्ट कार्ल  :  (२३ जानेवारी, १८४० — १४ जानेवारी, १९०५). अर्न्स्ट कार्ल ॲबे यांचा जन्म आयसेनाख ...
अर्व्हिंग फिशर (Irving Fisher)

अर्व्हिंग फिशर (Irving Fisher)

फिशर, अर्व्हिंग :  (२७ फेब्रुवारी १८६७ – २९ एप्रिल १९४७). अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ. भांडवल सिद्धांत (Capital Theory) या क्षेत्रातील कामाबद्दल ते विशेष ...
अलेक्झांडर फ्लेमिंग (Alexander Fleming)

अलेक्झांडर फ्लेमिंग (Alexander Fleming)

फ्लेमिंग, अलेक्झांडर  : (६ ऑगस्ट १८८१ – ११ मार्च १९५५). वैद्यक आणि जीवाणुशास्त्रज्ञ. त्यांनी पेनिसिलिनचा शोध लावला. पेनिसिलीन (Penicillium) हे सूक्ष्म ...
असोसिएशन फॉर विमेन इन मॅथेमॅटिक्स ( Association for Women in Mathematics)

असोसिएशन फॉर विमेन इन मॅथेमॅटिक्स ( Association for Women in Mathematics)

असोसिएशन फॉर विमेन इन मॅथेमॅटिक्स (एडब्ल्यूएम) ही संस्था स्त्रियांना गणित शिक्षण मिळणे, तसेच त्यांना समान संधी आणि समान वागणूक मिळणे यांसाठी ...
असोसिएशन फॉर सिम्बॉलिक लॉजिक ( Association for Symbolic Logic)

असोसिएशन फॉर सिम्बॉलिक लॉजिक ( Association for Symbolic Logic)

गणितज्ज्ञ आणि तत्त्वज्ञान-तर्कशास्त्रातील तज्ज्ञ यांची आंतरराष्ट्रीय संस्था. असोसिएशन फॉर सिम्बॉलिक लॉजिक (एएसएल) ही गणितज्ज्ञ आणि तत्त्वज्ञान-तर्कशास्त्रातील तज्ज्ञ यांची सर्वांत मोठी ...
अहमद नज़ीर ( Ahmad Najeer)

अहमद नज़ीर ( Ahmad Najeer)

नज़ीर, अहमद  (२७ जानेवारी १९३२ – ८ जून २०१३). कॅरिबियन मृदाशास्त्रज्ञ. प्राध्यापक डॉ. नज़ीर अहमद हे त्यांच्या उष्ण प्रदेशीय  मृदेवरील संशोधनासाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर ओळखले ...
आकाशमित्र, कल्याण (Akashamitra, Kalyan)

आकाशमित्र, कल्याण (Akashamitra, Kalyan)

(स्थापना : ऑगस्ट १९८६). आकाशमित्र एक हौशी खगोलशास्त्रज्ञ संस्था आहे. खगोलशास्त्र लोकप्रिय करणे आणि विद्यार्थ्यांना, खगोलशास्त्रीय संशोधनाच्या क्षेत्रात उपयुक्त योगदान ...
आंतॉन व्हान लेव्हेनहूक (Antony Van Leeuwenhoek)

आंतॉन व्हान लेव्हेनहूक (Antony Van Leeuwenhoek)

लेव्हेनहूक, आंतॉन व्हान : (२४ ऑक्टोबर १६३२ —  २६ ऑगस्ट १७२३). डच सूक्ष्मदर्शकीविज्ञ व जीववैज्ञानिक. सूक्ष्मदर्शकाचा वापर करून त्यांनी सर्वप्रथम जीवाणू ...
आनंद दिनकर कर्वे (Anand Dinkar Karve)

आनंद दिनकर कर्वे (Anand Dinkar Karve)

कर्वे, आनंद दिनकर : (७ ऑगस्ट  १९३६). भारतीय वनस्पतिशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म पुणे येथे झाला. त्यांनी जैवखाद्यापासून जैवइंधन आणि शेतीतील कचऱ्यापासून कांडी ...
आयुर्वेद संशोधन केंद्र (Ayurvedic Research Center)

आयुर्वेद संशोधन केंद्र (Ayurvedic Research Center)

आयुर्वेद संशोधन केंद्र : (स्थापना – १९८९) १९७० च्या आसपास औषधीशास्त्राचे (फार्माकॉलॉजी) वैद्यकीय पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेल्या व सेठ जी.एस वैद्यकीय महाविद्यालय ...
आयुष (Ayush)

आयुष (Ayush)

आयुष ही वैद्यक क्षेत्रांत संशोधन करणारी भारत सरकारची संस्था आहे . आयुर्वेद,  सिद्ध, युनानी आणि होमिओपॅथी या चार (योग आणि ...
आरती (ARTI)

आरती (ARTI)

(स्थापना – १९९६). आरती हे ॲप्रोप्रिएट रूरल टेक्नॉलॉजी इन्स्टिट्यूट (Appropriate Rural Technology Institute) या संस्थेचे संक्षिप्त नाव आहे. १९९६साली वीस ...