(प्रस्तावना) पालकसंस्था : मराठी विज्ञान परिषद, मुंबई | समन्वयक : अ. पां. देशपांडे | विद्याव्यासंगी : नितीन भरत वाघ
माणसाच्या उदयापासून तो प्रगती करीत आहे. ही प्रगती म्हणजेच विज्ञान. मग तो अग्नीचा शोध असो, की वल्कलाचा शोध असो, की गुहेत राहण्याचा. अन्न, वस्त्र आणि निवारा या माणसाच्या मूलभूत गरजा आणि त्याच्या प्राप्तीसाठी व त्यातील सुधारणांसाठी मानवाने अनेक शोध लावले.चाकाचा शोध हा त्यातील एक क्रांतीकारक शोध.चरक आणि सुश्रुताने जगाला आयुर्वेदाची देणगी दिली.तशीच गणितातील शून्याचा शोधही तितकाच क्रांतीकारक मानला जातो. हे शोध भारताच्या नावावर आहेत.ग्रीक लोकांनीसुध्दा पायथागोरस सिद्धांत व गणितात इतर बरेच शोध लावले. मात्र त्यानंतर पाश्चात्य देशांनी विज्ञानात मोठीच आघाडी घेतली.

हे शोध लावणा-या जगातल्या संशोधकांची चरित्रे संक्षेपाने या ज्ञानमंडळाच्या वेबसाइटवर पाहायला मिळणार आहेत.संशोधकांशिवाय हे ज्ञानमंडळ संशोधन करणा-या जगातील विविध संस्थांविषयीही माहिती देणार आहे.हे संशोधक आणि संशोधन करणा-या संस्था या भौतिकी, रसायन, जीवशास्त्र, गणित, भूशास्त्र, मानववंशशास्त्र, अॅलोपॅथी, आयुर्वेद, होमिओपॅथी, अभियांत्रिकी, शेती, पर्यावरण अशा नाना प्रकारच्या विज्ञान विषयातील असणार आहेत.

विज्ञानात रोज नवनवीन विषय निर्माण होत आहेत.मुळात माणसाला नाविन्याची आवड असल्याने कालच्यापेक्षा आज काहीतरी नवीन आणि सुधारीत गोष्ट त्याला हवी असते.हा हव्यासाच त्याला संशोधन करायला भाग पाडतो.अशी संशोधने आता वैयक्तिकस्तरावर लागण्याचा काळ मागे पडला असून संशोधने आता सांघिक स्तरावर होतात अथवा ती संस्थात्मक पातळीवर होतात.

ज्यांना नोबेल पुरस्कार मिळाला,ज्यांना नोबेल समकक्ष असलेले आबेल, फिल्ड्स, जल अथवा तत्सम पुरस्कार मिळाले,ज्यांना आपापल्या देशातील मानाचे पुरस्कार मिळाले आहेत,ज्यांच्या संशोधनामुळे समाजावर परिणाम घडवून आला आहे, ज्यांना आंतरराष्ट्रीय समित्यांवर अथवा मासिकांवर सभासदत्त्व मिळाले आहे,ज्या संस्था सातत्याने संशोधन करीत आहेत, जी मासिके संशोधनपर लेख आणि निबंध छापत आहेत, टाटां-हेन्री फोर्डसारखे जे महत्त्वाचे उद्योगपती आहेत,भाभा-नारळीकर-अब्दुस सलाम यासारख्या ज्या ज्या वैज्ञानिकांनी विज्ञानसंस्था स्थापन केल्या आहेत आणि जे विज्ञान प्रसारक आहेत अशा व्यक्ती आणि संस्थांवर या कोशात नोंदी लिहिल्या आहेत त्यांपैकी काहींनी एक अथवा एकापेक्षा अधिक गोष्टीतील पात्रता संपादन केली आहे.

आघारकर संशोधन संस्था (Agharkar Research Institute)

आघारकर संशोधन संस्था (Agharkar Research Institute)

           आघारकर संशोधन संस्थेची इमारत, पुणे. आघारकर संशोधन संस्था : (स्थापना – १९४६) पुण्यात असलेली आघारकर ...
आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या विज्ञान संस्था (International Institute for Population Sciences)

आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या विज्ञान संस्था (International Institute for Population Sciences)

आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या विज्ञान संस्था : (स्थापना १९५६) आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या विज्ञान संस्था ही इकॉनॉमिक अँड सोशल कमिशन फॉर आशिया अँड पॅसिफिक ...
आतियाह, एम. एफ. (Atiyah, M. F.)

आतियाह, एम. एफ. (Atiyah, M. F.)

आतियाह, एम. एफ. : ( २२ एप्रिल, १९२९ – ११ जानेवारी, २०१९ ) मायकेल फ्रान्सिस आतियाह हे भूमितिमध्ये विशेष प्राविण्य ...
आंतॉन व्हान लेव्हेनहूक (Antony Van Leeuwenhoek)

आंतॉन व्हान लेव्हेनहूक (Antony Van Leeuwenhoek)

लेव्हेनहूक, आंतॉन व्हान : (२४ ऑक्टोबर १६३२ —  २६ ऑगस्ट १७२३). डच सूक्ष्मदर्शकीविज्ञ व जीववैज्ञानिक. सूक्ष्मदर्शकाचा वापर करून त्यांनी सर्वप्रथम जीवाणू ...
आंद्रे मिशेल लॉफ (André Michel Lwoff)

आंद्रे मिशेल लॉफ (André Michel Lwoff)

लॉफ, आंद्रे मिशेल : ( ८ मे १९०२ ते ३० सप्टेंबर १९९४ ) आंद्रे लॉफ यांच्या वैज्ञानिक कारकिर्दीची सुरुवात वयाच्या १९ ...
आनंद दिनकर कर्वे (Anand Dinkar Karve)

आनंद दिनकर कर्वे (Anand Dinkar Karve)

कर्वे, आनंद दिनकर : (७ ऑगस्ट  १९३६). भारतीय वनस्पतिशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म पुणे येथे झाला. त्यांनी जैवखाद्यापासून जैवइंधन आणि शेतीतील कचऱ्यापासून कांडी ...
आयफल, आलेक्झांडर गुस्ताव्ह  (Eiffel, Alexandre Gustave)

आयफल, आलेक्झांडर गुस्ताव्ह  (Eiffel, Alexandre Gustave)

आयफल, आलेक्झांडर गुस्ताव्ह : ( १५ डिसेंबर १८३२ – २७ डिसेंबर १९२३ )  अलेक्झांडर गुस्ताव्ह आयफल या मूळ जर्मन ...
आयुर्वेद संशोधन केंद्र (Ayurvedic Research Center)

आयुर्वेद संशोधन केंद्र (Ayurvedic Research Center)

आयुर्वेद संशोधन केंद्र : (स्थापना – १९८९) १९७० च्या आसपास औषधीशास्त्राचे (फार्माकॉलॉजी) वैद्यकीय पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेल्या व सेठ जी.एस वैद्यकीय महाविद्यालय ...
आयुष (Ayush)

आयुष (Ayush)

आयुष ही वैद्यक क्षेत्रांत संशोधन करणारी भारत सरकारची संस्था आहे . आयुर्वेद,  सिद्ध, युनानी आणि होमिओपॅथी या चार (योग आणि ...
आरती (ARTI)

आरती (ARTI)

(स्थापना – १९९६). आरती हे ॲप्रोप्रिएट रूरल टेक्नॉलॉजी इन्स्टिट्यूट (Appropriate Rural Technology Institute) या संस्थेचे संक्षिप्त नाव आहे. १९९६साली वीस ...
आंरी कॅर्ताँ (Henri Cartan)

आंरी कॅर्ताँ (Henri Cartan)

कॅर्ताँ, आंरी (कार्टन, हेन्री)  (८ जुलै १९०४ – १३ ऑगस्ट २००८). फ्रेंच गणितज्ज्ञ. त्यांचे  संपूर्ण नाव आंरी-पॉल कॅर्ताँ. कॅर्ताँ यांनी ...
आर्चिबाल्ड एडवर्ड गॅरॉड ( Archibald Edward Garrod)

आर्चिबाल्ड एडवर्ड गॅरॉड ( Archibald Edward Garrod)

गॅरॉड, आर्चिबाल्ड एडवर्ड : (२५ नोव्हेंबर १८५७ – २८ मार्च १९३६ )आर्चिबाल्ड एडवर्ड गॅरॉड यांचा जन्म लंडनमध्ये झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण ...
आर्थर कोर्नबर्ग (Arthur Kornberg)

आर्थर कोर्नबर्ग (Arthur Kornberg)

कोर्नबर्ग, आर्थर  (३ मार्च १९१८ – २६ ऑक्टोबर २००७). अमेरिकन वैद्यक आणि जीवरसायनशास्त्रज्ञ. परीक्षा नलिकेत डीएनए संश्लेषण केल्याबद्दल १९५९ सालचे ...
आर्थर फेलिक्स (Arthur Felix)

आर्थर फेलिक्स (Arthur Felix)

फेलिक्स, आर्थर : (३ एप्रिल १८८७  –  १७ जानेवारी १९५६). पोलंडचे सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ आणि रक्तद्रव्यतज्ञ (सिरॉलॉजीस्ट;  serologist). त्यांनी आंत्रज्वर (typhus) आणि रीकेटसिया ...
आर्थर बी. पार्डी ( Arthur B Pardee)

आर्थर बी. पार्डी ( Arthur B Pardee)

पार्डी, आर्थर बी. (१३ जुलै १९२१). अमेरिकन जीवरसायनशास्त्रज्ञ. पेशीचक्राच्या G1 प्रावस्थामध्ये मिळणाऱ्या निर्बंध बिंदूचा शोध, पाझामॉ प्रयोग आणि गाठींची वाढ ...
आर्थर रीग्ज (Arthur Riggs)

आर्थर रीग्ज (Arthur Riggs)

रीग्ज, आर्थर : (१९३९) आर्थर रिग्ज यांचा जन्म कॅलिफोर्निया येथे मोडेस्टोमध्ये (Modesto) झाला. त्यांचे जनुकशास्त्र हे अभ्यासाचे क्षेत्र होते. त्यांचे ...
आर्मीन डेल कायजर  (Armin Dale Kaiser)

आर्मीन डेल कायजर  (Armin Dale Kaiser)

कायजर, आर्मीन डेल :    (१० नोव्हेंबर १९२७ – ५ जून २०२०) आरमिन डेल कायजर यांचा जन्म  अमेरिकेच्या ओहायो राज्यात ...
आर्यभट, दुसरे (Aryabhat, Second)

आर्यभट, दुसरे (Aryabhat, Second)

(अंदाजे इ. स. ९२० — इ. स. १०००). आर्यभट (दुसरे) यांच्याविषयी वैयक्तिक माहिती उपलब्ध नाही. मात्र त्यांचा महासिद्धान्त हा खगोलगणितावरील ...
आर्यभट, पहिले (Aryabhat, First)

आर्यभट, पहिले (Aryabhat, First)

आर्यभट, पहिले. (इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रोनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स (आयुका, IUCAA), पुणे येथील) (इ.स. ४७६ – अंदाजे इ.स. ५५०). भारतीय गणित ...
आल्फ्रेट व्हेर्नर (Alfred Werner)

आल्फ्रेट व्हेर्नर (Alfred Werner)

व्हेर्नर, आल्फ्रेट : (१२ डिसेंबर १८६६ – १५ नोव्हेंबर १९१९ ). फ्रेंच-स्विस रसायनशास्त्रज्ञ. त्यांनी सहसंबद्ध सिद्धांत (Coordination Theory; Werner’s Theory of Coordinate Compounds) प्रतिपादित केला. या सिद्धांतामुळे ...