(प्रस्तावना) पालकसंस्था : मराठी विज्ञान परिषद, मुंबई | समन्वयक : अ. पां. देशपांडे | विद्याव्यासंगी : नितीन भरत वाघ
माणसाच्या उदयापासून तो प्रगती करीत आहे. ही प्रगती म्हणजेच विज्ञान. मग तो अग्नीचा शोध असो, की वल्कलाचा शोध असो, की गुहेत राहण्याचा. अन्न, वस्त्र आणि निवारा या माणसाच्या मूलभूत गरजा आणि त्याच्या प्राप्तीसाठी व त्यातील सुधारणांसाठी मानवाने अनेक शोध लावले.चाकाचा शोध हा त्यातील एक क्रांतीकारक शोध.चरक आणि सुश्रुताने जगाला आयुर्वेदाची देणगी दिली.तशीच गणितातील शून्याचा शोधही तितकाच क्रांतीकारक मानला जातो. हे शोध भारताच्या नावावर आहेत.ग्रीक लोकांनीसुध्दा पायथागोरस सिद्धांत व गणितात इतर बरेच शोध लावले. मात्र त्यानंतर पाश्चात्य देशांनी विज्ञानात मोठीच आघाडी घेतली.

हे शोध लावणा-या जगातल्या संशोधकांची चरित्रे संक्षेपाने या ज्ञानमंडळाच्या वेबसाइटवर पाहायला मिळणार आहेत.संशोधकांशिवाय हे ज्ञानमंडळ संशोधन करणा-या जगातील विविध संस्थांविषयीही माहिती देणार आहे.हे संशोधक आणि संशोधन करणा-या संस्था या भौतिकी, रसायन, जीवशास्त्र, गणित, भूशास्त्र, मानववंशशास्त्र, अॅलोपॅथी, आयुर्वेद, होमिओपॅथी, अभियांत्रिकी, शेती, पर्यावरण अशा नाना प्रकारच्या विज्ञान विषयातील असणार आहेत.

विज्ञानात रोज नवनवीन विषय निर्माण होत आहेत.मुळात माणसाला नाविन्याची आवड असल्याने कालच्यापेक्षा आज काहीतरी नवीन आणि सुधारीत गोष्ट त्याला हवी असते.हा हव्यासाच त्याला संशोधन करायला भाग पाडतो.अशी संशोधने आता वैयक्तिकस्तरावर लागण्याचा काळ मागे पडला असून संशोधने आता सांघिक स्तरावर होतात अथवा ती संस्थात्मक पातळीवर होतात.

ज्यांना नोबेल पुरस्कार मिळाला,ज्यांना नोबेल समकक्ष असलेले आबेल, फिल्ड्स, जल अथवा तत्सम पुरस्कार मिळाले,ज्यांना आपापल्या देशातील मानाचे पुरस्कार मिळाले आहेत,ज्यांच्या संशोधनामुळे समाजावर परिणाम घडवून आला आहे, ज्यांना आंतरराष्ट्रीय समित्यांवर अथवा मासिकांवर सभासदत्त्व मिळाले आहे,ज्या संस्था सातत्याने संशोधन करीत आहेत, जी मासिके संशोधनपर लेख आणि निबंध छापत आहेत, टाटां-हेन्री फोर्डसारखे जे महत्त्वाचे उद्योगपती आहेत,भाभा-नारळीकर-अब्दुस सलाम यासारख्या ज्या ज्या वैज्ञानिकांनी विज्ञानसंस्था स्थापन केल्या आहेत आणि जे विज्ञान प्रसारक आहेत अशा व्यक्ती आणि संस्थांवर या कोशात नोंदी लिहिल्या आहेत त्यांपैकी काहींनी एक अथवा एकापेक्षा अधिक गोष्टीतील पात्रता संपादन केली आहे.

आल्फ्रेड जे. लोटका (Alfred J. Lotka)

आल्फ्रेड जे. लोटका (Alfred J. Lotka)

लोटका, आल्फ्रेड जे. : (२ मार्च, १८८० ते ५ डिसेंबर १९४९) लोटका यांचा जन्म ऑस्ट्रियातील (सध्याचे युक्रेन) लेम्बर्ग येथे झाला ...
आल्फ्रेड तार्स्की  (A. Tarski)

आल्फ्रेड तार्स्की (A. Tarski)

तार्स्की, आल्फ्रेड :  (१४ जानेवारी, १९०१ ते २६ ऑक्टोबर, १९८३) पोलिश–अमेरिकन गणिती व तर्कशास्त्रज्ञ तार्स्की यांचा जन्म आणि शिक्षणही पोलंडमधील वॉरसॉ ...
आल्फ्रेड थीओडोर मेक्काँकी (Alfred Theodore MacConkey)

आल्फ्रेड थीओडोर मेक्काँकी (Alfred Theodore MacConkey)

मेक्काँकी, आल्फ्रेड थीओडोर : (१८६१ — १७ मे १९३१). ब्रिटीश सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ. त्यांनी मेक्काँकी नावाचे आगर विकसीत केले. मेक्काँकी आगर हे ...
आल्बेर कालमेट (Albert Calmette)

आल्बेर कालमेट (Albert Calmette)

कालमेट,आल्बेर : ( १२ जुलै १८६३ – २९ ऑक्टोंबर १९३३ ). फ्रेंच जीवाणुशास्त्रज्ञ.  त्यांचे संपूर्ण नाव लेआँ शार्ल आल्बेर कालमेट ...
इंटरनॅशनल ऑर्गनायझेशन फॉर स्टँडर्डायझेशन, आयएसओ (International organization for standardization, ISO)

इंटरनॅशनल ऑर्गनायझेशन फॉर स्टँडर्डायझेशन, आयएसओ (International organization for standardization, ISO)

आयएसओ मुख्यालय, जिनिव्हा आयएसओ हे इंटरनॅशनल ऑर्गनायझेशन फॉर स्टँडर्डायझेशन या नावाचे संक्षिप्त रूप आहे. आयएसओ ही आंतरराष्ट्रीय प्रमाण संस्था असून ...
इंटरनॅशनल युनियन फॉर प्युअर अँड ॲप्लाईड केमिस्ट्री (आययुपॅक) (शुद्ध व उपयोजित रसायनशास्त्राची आंतरराष्ट्रीय संस्था, International Union of Pure and Applied Chemistry- IUPAC)

इंटरनॅशनल युनियन फॉर प्युअर अँड ॲप्लाईड केमिस्ट्री (आययुपॅक) (शुद्ध व उपयोजित रसायनशास्त्राची आंतरराष्ट्रीय संस्था, International Union of Pure and Applied Chemistry- IUPAC)

इंटरनॅशनल युनियन फॉर प्युअर अँड ॲप्लाईड केमिस्ट्री (आययुपॅक) (शुद्ध व उपयोजित रसायनशास्त्राची आंतरराष्ट्रीय संस्था, International Union of Pure and Applied ...
इंटरनॅशनल सेंटर फॉर जेनेटिक इंजिनियरिंग अ‍ॅन्ड बायोटेक्नॉलॉजी (International Centre for Genetic Engineering and Biotechnology - ICGEB)

इंटरनॅशनल सेंटर फॉर जेनेटिक इंजिनियरिंग अ‍ॅन्ड बायोटेक्नॉलॉजी (International Centre for Genetic Engineering and Biotechnology – ICGEB)

इंटरनॅशनल सेंटर फॉर जेनेटिक इंजिनियरिंग अ‍ॅन्ड बायोटेक्नॉलॉजी :  ( स्थापना – १९८३ ) संयुक्त राष्ट्र संघाच्या औद्योगिक विकास महामंडळाच्या  (युनायटेड ...
इटाकुरा, कैची ( Itakura, Keiichi)

इटाकुरा, कैची ( Itakura, Keiichi)

इटाकुरा, कैची : ( १८ फेब्रुवारी, १९४२ )  कैची इटाकुरा यांचा जन्म टोकियो, जपान येथे झाला. ते सेंद्रिय रसायन शास्त्रज्ञ आहेत ...
इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ पेट्रोलियम (Indian Institute of Petrolium)

इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ पेट्रोलियम (Indian Institute of Petrolium)

(स्थापना – १९६०) इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ पेट्रोलियम (आय.आय.पी.)ही संस्था देहरादून येथे आहे. तिची स्थापना १९६०साली झाली. इंधने, वंगणे, द्रावणे इत्यादी ...
इंडियन कार्डमम रिसर्च इन्स्टिट्यूट  (Indian cardamom research Institute)

इंडियन कार्डमम रिसर्च इन्स्टिट्यूट  (Indian cardamom research Institute)

इंडियन कार्डमम रिसर्च इन्स्टिट्यूट : ( स्थापना १९७८ ) इंडियन कार्डमम रिसर्च इन्स्टिट्यूट, केरळ इंडियन कार्डमम रिसर्च इन्स्टिट्यूट (आयसीआरआय) किंवा ...
इन्स्टिटय़ूट ऑफ मिनरल्स अ‍ॅण्ड मटेरियल टेक्नॉलॉजी (आय. एम. एम. टी.) (Institute of Minerals and Materials Technology, I.M.M.T)

इन्स्टिटय़ूट ऑफ मिनरल्स अ‍ॅण्ड मटेरियल टेक्नॉलॉजी (आय. एम. एम. टी.) (Institute of Minerals and Materials Technology, I.M.M.T)

इन्स्टिटय़ूट ऑफ मिनरल्स अ‍ॅण्ड मटेरियल टेक्नॉलॉजी (आय. एम. एम. टी.)  :    (स्थापना –  १९६४ ) खाणीशी संबंधित संशोधनातील खनिज ...
इन्स्टिट्यूट ऑफ मिनरल्स अ‍ॅण्ड मटेरियल टेक्नॉलॉजी , आयएमएमटी ( Institute of Minerals and Materials Technology)

इन्स्टिट्यूट ऑफ मिनरल्स अ‍ॅण्ड मटेरियल टेक्नॉलॉजी , आयएमएमटी ( Institute of Minerals and Materials Technology)

इन्स्टिट्यूट ऑफ मिनरल्स अ‍ॅण्ड मटेरियल टेक्नॉलॉजी (आयएमएमटी) ही पदार्थ अभियांत्रिकी आणि खनिजशास्त्राच्या क्षेत्रामध्ये संशोधन करणारी एक महत्त्वाची आणि प्रगत संशोधन ...
इन्स्टिट्यूट ऑफ लाइफ सायन्सेस (Institute of Life Sciences )

इन्स्टिट्यूट ऑफ लाइफ सायन्सेस (Institute of Life Sciences )

इन्स्टिट्यूट ऑफ लाइफ सायन्सेस : (स्थापना – १९८९ ) ओडिशा शासनाच्या प्रशासकीय नियंत्रणाखाली इन्स्टिट्यूट ऑफ लाइफ सायन्सेस (आयएलएस) या स्वायत्त ...
इरेटॉस्थेनस (Eratosthenes)

इरेटॉस्थेनस (Eratosthenes)

इरेटॉस्थेनस(इसवीसन पूर्व २७६ – १९४) इरेटॉस्थेनस यांचा जन्म ग्रीसमधल्या सिरेनी (Cyrene) येथे झाला. प्राथमिक शिक्षण पूर्ण झाल्यावर पुढच्या शिक्षणासाठी ...
इसाउ, कॅथरिन (Esau, Katherine)

इसाउ, कॅथरिन (Esau, Katherine)

इसाउ, कॅथरिन : ( ३ एप्रिल, १८९८ – ४ जून, १९९७ ) कॅथरिन इसाउ यांनी मास्कोतील शेतकी महाविद्यालयामध्ये प्रवेश घेतला ...
ईटो, कियोसी (Ito, Kiyosi)

ईटो, कियोसी (Ito, Kiyosi)

ईटो, कियोसी(७ सप्टेंबर १९१५ – १० नोव्हेंबर २००८) ईटो यांचा जन्म जपानमधील होन्शू बेटावर झाला. त्यांचे शिक्षण जपानमध्येच झाले ...
उमा लेले (Uma Lele)

उमा लेले (Uma Lele)

लेले, उमा :    (२८ ऑगस्ट १९४१ – ) उमा लेले यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील कोरेगाव येथे झाला. त्यांनी पुण्याच्या ...
उलाम, स्टेनिसवाफ (स्टॅनिस्लाव) मार्टिन (Ulam Stanislaw Martin)

उलाम, स्टेनिसवाफ (स्टॅनिस्लाव) मार्टिन (Ulam Stanislaw Martin)

उलाम, स्टेनिसवाफ (स्टॅनिस्लाव) मार्टिन : (१३ एप्रिल १९०९ – १३ मे १९८४) पोलंड मधील ल्वोव (Lwów) येथे एका सधन कुटुंबात ...
एडलमन, जेराल्ड मॉरीस (Edelman , Gerald Maurice )

एडलमन, जेराल्ड मॉरीस (Edelman , Gerald Maurice )

एडलमनजेराल्ड मॉरीस : (१ जुलै, १९२९ – १७ मे, २०१४) रोजच्या दैनंदिन जीवनात मानवी शरीरावर असंख्य जीवघेण्या जिवाणू व विषाणूंचा हल्ला ...
एडवर्ड आर्थर स्टेनहॉस (Edward Arthur Steinhaus)

एडवर्ड आर्थर स्टेनहॉस (Edward Arthur Steinhaus)

स्टेनहॉस, एडवर्ड आर्थर : (७ नोव्हेंबर १९१४ – २० ऑक्टोबर १९६९) एडवर्ड आर्थर स्टेनहॉस यांचा जन्म मॅक्स, नॉर्थ डॅकोटा येथील येथे झाला ...