(प्रस्तावना) पालकसंस्था : रचना संसद, मुंबई | समन्वयक : स्मिता गीध | संपादकीय सहायक : वर्षा देवरुखकर
सर्वच समाजव्यवस्थांमध्ये विविध पातळ्यांवर दृश्यकलांसबंधात निर्मिती व व्यवहार होत असतात. चित्रकला व शिल्पकला यांसारख्या कलांना स्थूलमानाने दृश्यकला असे म्हणता येते. त्या कला प्रामुख्याने दृश्यस्वरूपात दृग्गोचर होतात. कलाकृती आणि कलाकार यांपलीकडे जाऊन आशय व्यक्त करण्याचे माध्यम, त्याचे तंत्र, कलाकृती घडविण्यामागचा हेतू, शैली, प्रांत, प्रदेश, राज्य, देश, खंड अशा क्रमाने व्यापक पातळीवर जाऊन आकलन होणे आवश्यक असते.

दृश्यकलेचे शिक्षण, संवर्धन व जतन यांचे शास्त्र, अभ्यासपद्धती, दृश्यकलेचा इतिहास व तत्त्वज्ञान, संबंधित व्यक्ती व समाज अशा अनेक घटकांचा विचार ही कला समजावून घेताना करावा लागतो. याबरोबरीनेच धर्म, राजकीय विचारसरणी, आर्थिक, नैतिक, सामाजिक, जीवनविषयक दृष्टिकोन व तत्त्वज्ञान अशा गोष्टींचा संबंध दृश्यकलांशी येत असतो. त्यामुळे कलाकृती व त्यांची निर्मिती यांना विस्तृत असा सांस्कृतिक व सामाजिक अर्थ प्राप्त होतो. त्याचप्रमाणे साहित्य, संगीत, नृत्य-नाट्य, चित्रपट आदी ललित आणि प्रयोगीय कलांचा दृश्यकलांशी संबंध निर्माण होऊन या सर्वच कला अधिक सकस व आशयघन होतात. हे मुद्दे दृश्यकला समजावून घेताना लक्षात घेणे गरजेचे असते.

अशा कलाव्यवहाराची जडणघडण व्यक्ती, समूह, समाज, देश, संस्कृती अशा अनेक परिघांमध्ये होत असते. त्यामुळे भौगोलिक स्थिती, स्थानिक वातावरण यांसारख्या गोष्टींचा प्रत्यक्ष –अप्रत्यक्षरीत्या तसेच मानवी समाजातील अनेक व्यवहारांचा कलाव्यवहारावर तात्कालिक आणि दूरगामी परिणाम होत राहतो. उदाहरणार्थ धर्मश्रद्धा, धर्मप्रसार, व्यापार, आक्रमणे, युद्ध, प्रवाशांचे वृत्तांत अशा अनेक मार्गांनी विविध संस्कृतींचा एकमेकांशी संबंध प्रस्थापित होत असतो. यातूनही विविध संस्कृतीतील कलांचा एकमेकांशी संबंध येतो आणि एकमेकांवर प्रभावही पडतो. दृश्यकला या विषयाची व्याप्ती मोठी आहे. हे लक्षात घेऊन सदर ज्ञानमंडळाच्या या स्वतंत्र संकेतस्थळावर चित्रकला आणि शिल्पकलाविषयक नोंदी आहेत. सोयीसाठी या विषयाचे दहा विभाग करण्यात आले आहेत: १. कलाकृतींचे प्रकार आणि निकष यांवर आधारित वर्गीकरण २. भूखंडानुरूप वर्गीकरण ३. काळानुरूप वर्गीकरण ४. कलाकृती संच ५. कलाकृतींसंबधीच्या संकल्पना ६. दृश्यकला व इतर ज्ञानशाखांचा आंतरसंबंध ७. चित्रकार आणि शिल्पकार – चरित्र आणि योगदान ८. दृश्यकला शैली ९. दृश्यकला व्यवहार (Art-practice) १०. दृश्यकला आणि समाज.

अब्दुलरहीम आपाभाई आलमेलकर (Abdulrahim Apabhai Almelkar)

अब्दुलरहीम आपाभाई आलमेलकर (Abdulrahim Apabhai Almelkar)

आलमेलकर, अब्दुलरहीम आपाभाई : (१० ऑक्टोबर / जानेवारी १९२० – ११ डिसेंबर १९८२). भारतीय चित्रशैली व कलामूल्ये जपणारे तसेच आदिवासींचे ...
आबालाल रहिमान (Abalal Rahiman)

आबालाल रहिमान (Abalal Rahiman)

आबालाल रहिमान : (जन्म  १८५६ ते  १८६० दरम्यान – मृत्यू  २८ डिसेंबर १९३१). महाराष्ट्रातील  ⇨ आधुनिक चित्रकलेच्या कलापरंपरेतील एक श्रेष्ठ ...
इजीअन कला : मायसीनीअन कला (Aegean Art : Mycenaean Art)

इजीअन कला : मायसीनीअन कला (Aegean Art : Mycenaean Art)

मायसीनी ही ग्रीसमधील एक प्राचीन नगरी आणि प्रागैतिहासिक कांस्य (ब्राँझ) युगातील इजीअन संस्कृतीतील महत्त्वाचा भाग. या नगरीच्या नावामुळे तिला मायसीनी ...
इजीअन कला : मिनोअन कला (Aegean Art : Minoan Art)

इजीअन कला : मिनोअन कला (Aegean Art : Minoan Art)

प्रागैतिहासिक कांस्य (ब्राँझ) युगातील इजीअन समुद्राच्या आसपासच्या प्रदेशात इ. स. पू. ३००० ते ११०० च्या दरम्यान नांदत असलेल्या संस्कृतीस सामान्यतः ...
इजीअन कला : सिक्लाडिक कला (Aegean Art : Cycladic Art)

इजीअन कला : सिक्लाडिक कला (Aegean Art : Cycladic Art)

इजीअन समुद्रातील बेटांमध्ये तसेच आसपासच्या प्रदेशात अश्मयुग (इ. स. पू. ७००० ते ३०००) व प्रागैतिहासिक कांस्य (ब्राँझ) युगात (इ. स ...
इजीअन कला (Aegean Art)

इजीअन कला (Aegean Art)

संगमरवरी पात्र, सिक्लाडिक कला इजीअन समुद्रातील बेटांमध्ये तसेच आसपासच्या प्रदेशात अश्मयुग (इ. स. पू. ७००० ते ३०००) व प्रागैतिहासिक कांस्य ...
इट्रुस्कन कला (Etruscan art)

इट्रुस्कन कला (Etruscan art)

इ. स. पू. ११०० ते इ. स. पू. १०० च्या दरम्यानच्या इटलीतल्या पो नदीच्या खोऱ्यातील व इट्रुरिया या प्रांतातील संस्कृतीला ...
एम्. एफ्. हुसेन (M. F. Hussain)

एम्. एफ्. हुसेन (M. F. Hussain)

हुसेन, एम्. एफ्. : (१७ सप्टेंबर १९१५ – ९ जून २०११). आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे भारतीय चित्रकार. छायाचित्रण, चित्रपटनिर्मिती, काव्य अशा अनेक ...
कट्टिनगेरी कृष्ण हेब्बर (Kattingeri Krishna Hebbar )

कट्टिनगेरी कृष्ण हेब्बर (Kattingeri Krishna Hebbar )

हेब्बर, कट्टिनगेरी कृष्ण : (१५ जून १९११–२६ मार्च १९९६). विख्यात आधुनिक भारतीय चित्रकार. त्यांचा जन्म दक्षिण कर्नाटकातील उडिपी जिल्ह्यात कट्टिनगेरी ...
कात्सुशिका होकुसाई (Katsushika Hokusai)

कात्सुशिका होकुसाई (Katsushika Hokusai)

होकुसाई, कात्सुशिका : (३१ ऑक्टोबर १७६० – १० मे १८४९). विख्यात जपानी चित्रकार. जन्म एडो ( Edo ), टोकिओ येथे ...
कुषाणकालीन मृण्मयकला (Kushana Period : Terracotta Art)

कुषाणकालीन मृण्मयकला (Kushana Period : Terracotta Art)

साधारणत: इसवी सन पहिल्या शतकाच्या प्रारंभिक दशकात कुषाणांचे विविध टोळ्यांच्या माध्यमाने उत्तर पश्चिम भारतात आगमन झाले. या टोळ्यांच्या संघाचे नेतृत्व ...
के. एच. आरा (K. H. Ara)

के. एच. आरा (K. H. Ara)

आरा, कृष्णाजी हौलाजी : (१६ एप्रिल १९१४ – ३० जून १९८५). विख्यात भारतीय चित्रकार. स्थिरवस्तुचित्रण (स्टिल लाइफ) हा एक चित्रप्रकार ...
के. जी. सुब्रमण्यन् (K. G. Subramanyan)

के. जी. सुब्रमण्यन् (K. G. Subramanyan)

सुब्रमण्यन्, के. जी. : (१५ फेब्रुवारी १९२४ – २९ जून २०१६). आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे भारतीय चित्रकार, शिल्पकार व भित्तिचित्रकार. कलेतिहासकार व ...
कॉन्स्टंटिन ब्रांकूश / ब्रांकूशी (Constantin Brancusi)

कॉन्स्टंटिन ब्रांकूश / ब्रांकूशी (Constantin Brancusi)

ब्रांकूश, कॉन्स्टंटिन : ( २१ फेब्रुवारी १८७६ – १६ मार्च १९५७ ). प्रख्यात आधुनिक रूमानियन शिल्पकार. पेस्टिसानी खेड्यातील होबिता या ...
कोची बिनाले (Kochi Biennale)

कोची बिनाले (Kochi Biennale)

भारतातील केरळ राज्यातील कोची येथे २०१२ साली सुरू झालेले पहिले व अग्रगण्य द्वैवार्षिक कलाप्रदर्शन. ‘कोची–मुझिरिस बिनालेʼ या नावानेही ते ओळखले ...
गांधार मूर्तिकला शैली (Gandhar Sculpture Art)

गांधार मूर्तिकला शैली (Gandhar Sculpture Art)

प्राचीन भारतातील गांधार देशात इ. स. पू. पहिल्या शतकापासून ते इ. स. सु. पाचव्या शतकापर्यंत वास्तुकला, मूर्तिकला, कनिष्ठ कला यांची ...
ग्रीक कला : आर्ष काळ (Greek Art : Archaic Period)

ग्रीक कला : आर्ष काळ (Greek Art : Archaic Period)

प्राचीन ग्रीक संस्कृतीत इ.स.पू. सातव्या शतकापासून सुरू झालेल्या आर्ष कालावधीत (इ. स. पू. ७०० ते इ. स. पू. ४८०) नागरी ...
ग्रीक कला : भौमितिक काळ (Greek Art : Geometric Period)

ग्रीक कला : भौमितिक काळ (Greek Art : Geometric Period)

मायसीनीअन संस्कृतीच्या शेवटापासून साधारण इ.स.पू. ११०० ते इ.स.पू. ७०० या प्रारंभिक प्राचीन ग्रीक संस्कृतीच्या उदयापर्यंतच्या काळाचा, तज्ञांनी या काळातील अजूनपर्यंत ...
ग्रीक कला (Greek Art)

ग्रीक कला (Greek Art)

प्राचीन ग्रीक कला-संस्कृती भूमध्य सागरातील ग्रीसची मुख्य भूमी आणि इजीअन समुद्रातील बेटांवर व आजूबाजूच्या भू बेटांवर उदयास आली. ही संस्कृती ...
ग्लॅडस्टन सॉलोमन (Gladstone Solomon)

ग्लॅडस्टन सॉलोमन (Gladstone Solomon)

सॉलोमन, ग्लॅडस्टन : ( २४ मार्च १८८० – १८ डिसेंबर १९६५ ). ब्रिटिश लष्करी अधिकारी व सर जे.जे. स्कूल ऑफ ...
Loading...