(प्रस्तावना) पालकसंस्था : प्रभात चित्र मंडळ, दादर, मुंबई | समन्वयक : संतोष पाठारे | संपादकीय सहायक : वर्षा देवरुखकर
चित्रपट हे सर्वांच्या परिचयाचे आणि तरीही नवे माध्यम आहे. एकूण कलांचा इतिहास पाहिला, तर तुलनेने खूपच मर्यादित कालावधीत हे माध्यम विकसित झाले आहे. चित्रकला, शिल्पकला यांसारख्या कला शेकडो वर्षांच्या कालावधीत घडत, बदलत गेलेल्या आहेत. त्या तुलनेने चित्रपट या कलामाध्यमाला नुकतीच शंभर वर्षे पुरी झाली. त्यामुळे एका परीने आपण चित्रपटमाध्यमाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांमध्येच आहोत. तरीही आज चित्रपटाने एक कलाप्रकार म्हणून आणि तंत्रज्ञानातही मोठ्या प्रमाणावर प्रगती केलेली आहे.

चित्रपट हे कला आणि विज्ञान यांचे एकसंध मिश्रण आहे, आणि त्याचा विकास हा शंभर वर्षांत झालेला असला, तरी वेगवेगळ्या कालावधींत वेगवेगळ्या प्रांतांमधून त्यात प्रगती होत गेलेली आहे. ल्युमिएरबंधूंनी जेव्हा १८९५ मध्ये हे माध्यम प्रथम लोकांपर्यंत आणले, तेव्हा ते कृष्णधवल स्वरूपात होते, ध्वनी नव्हता, त्याचा वापर कसा केला जाईल, हेदेखील पूर्णत: अनिश्चित होते. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धापर्यंत त्याचा तांत्रिक विकास होत त्याला एक पूर्ण स्वरूप आले, त्याचबरोबर त्याचा एक कथामाध्यम म्हणून विविध मार्गांनी कसा वापर केला जाईल, या संबंधातही विचार झाला. या काळात जसे प्रतिभावान दिग्दर्शक या माध्यमात उतरले, तसेच अनेक विचारवंतही. त्यांच्या कामामधून चित्रपटाने समाजाला सर्वांत जवळचे कलामाध्यम म्हणून नाव मिळवले. दुसऱ्या महायुद्धानंतर चित्रपटनिर्मितीचा व्याप खूपच वाढला आणि मोठ्या चित्रपट उद्योगांबरोबरच लहानलहान देशही त्यात सामील झाले. आज आपण चित्रपट ज्यावर मुद्रित होतो, त्या फिल्मलाच रजा देऊन डिजिटल युगात पोचलो आहोत. हा सारा इतिहास, त्याबरोबरच संबंधित व्यक्ती आणि विचारांचा आढावा, हा या विषयाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

जागतिक चित्रपटाकडे पाहताना भारतीय चित्रपटसृष्टीचा प्रवास कसा झाला, हेदेखील पाहणे आवश्यक ठरते. त्याबरोबरच चित्रपटाचे तंत्र आणि तंत्रज्ञान, महत्त्वाच्या संकल्पना, परिभाषा आणि चित्रपटाबरोबरचे समाजाचे नाते या सगळ्यांचा विचार येथे केला जाईल.

जमशेटजी  फ्रामजी मादन (Jamshedji Framji Madan)

जमशेटजी  फ्रामजी मादन (Jamshedji Framji Madan)

मादन, जमशेटजी  फ्रामजी :  (? १८५६ – २८ जून १९२३). भारतीय चित्रपटव्यवसायाचे जनक. त्यांचा जन्म मुंबईत एका पारसी परिवारात झाला ...
जाफर पनाही (Jafar Panahi)

जाफर पनाही (Jafar Panahi)

पनाही, जाफर : ( ११ जुलै १९६० ). प्रसिद्ध इराणी चित्रपट दिग्दर्शक, पटकथाकार व संकलक. त्यांचा जन्म मिआने, अझरबैजान, इराण ...
जॅक निकोल्सन (Jack Nicholson)

जॅक निकोल्सन (Jack Nicholson)

निकोल्सन, जॅक : (२२ एप्रिल १९३७). हॉलीवूडमधील अमेरिकन अभिनेते, दिग्दर्शक व निर्माता. त्यांचे पूर्ण नाव जॅक जॉन जोसेफ निकोल्सन. त्यांचा ...
डेव्हिड वॉर्क ग्रिफिथ (David Wark Griffith)

डेव्हिड वॉर्क ग्रिफिथ (David Wark Griffith)

ग्रिफिथ, डेव्हिड वॉर्क : (२२ जानेवारी १८७५ – २३ जुलै १९४८). मूकपटांच्या काळातील एक युगप्रवर्तक अमेरिकन निर्माता व दिग्दर्शक. त्यांचा जन्म ...
तपन सिन्हा (Tapan Sinha) 

तपन सिन्हा (Tapan Sinha) 

सिन्हा, तपन : (२ ऑक्टोबर १९२४—१५ जानेवारी २००९). भारतीय चित्रपटनिर्माता. जन्म कोलकाता येथे. कोलकाता विद्यापीठातून भौतिकशास्त्र विषय घेऊन ते एम्.एस्सी ...
द फोर हंड्रेड ब्लोज (The Four Hundred Blows)

द फोर हंड्रेड ब्लोज (The Four Hundred Blows)

द फोर हंड्रेड ब्लोज चित्रपटातील एक दृश्य द फोर हंड्रेड ब्लोज हा १९५९ साली प्रदर्शित झालेला एक फ्रेंच चित्रपट. या ...
दादा कोंडके (Dada Kondke)

दादा कोंडके (Dada Kondke)

कोंडके, दादा : ( ८ ऑगस्ट १९३२ – १४ मार्च १९९८). मराठी चित्रपटसृष्टीतील एक हरहुन्नरी कलावंत; अत्यंत लोकप्रिय विनोदी अभिनेते ...
दादासाहेब फाळके (Dadasaheb Phalke)

दादासाहेब फाळके (Dadasaheb Phalke)

फाळके, दादासाहेब : ( ३० एप्रिल १८७० – १६ फेब्रुवारी १९४४). भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक. भारतीय चित्रपट निर्माते, दिग्दर्शक आणि पटकथाकार. ते ...
दिलीपकुमार (Dilipkumar)

दिलीपकुमार (Dilipkumar)

दिलीपकुमार : (११ डिसेंबर १९२२ – ७ जुलै २०२१). भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वाधिक लोकप्रिय अभिनेत्यांच्या पंक्तीतील अग्रणी नाव. त्यांचे मूळ नाव ...
दुर्गा खोटे (Durga Khote)

दुर्गा खोटे (Durga Khote)

खोटे, दुर्गा : ( १४ जानेवारी १९०५ – २२ सप्टेंबर १९९१ ). मराठी रंगभूमीवरील व भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक श्रेष्ठ अभिनेत्री ...
नर्गिस (Nargis)

नर्गिस (Nargis)

दत्त, नर्गिस : ( १ जून १९२९ – ३ मे १९८१ ). हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध अभिनेत्री. त्यांचा जन्म कोलकाता येथे ...
निळू फुले (Nilu Phule)

निळू फुले (Nilu Phule)

फुले, निळू : (२५ जुलै १९३१–१३ जुलै २००९). मराठी नाट्य-चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय व ज्येष्ठ अभिनेते. मूळ नाव निळकंठ कृष्णाजी फुले. ‘निळूभाऊʼ ...
नूतन (Nutan)

नूतन (Nutan)

नूतन : (४ जून १९३६ – २१ फेब्रुवारी १९९१). हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध व ख्यातकीर्त अभिनेत्री. यांनी अनेकदा हिंदी चित्रपटांच्या रूढ ...
पोलंडचा चित्रपट (Film of Poland)

पोलंडचा चित्रपट (Film of Poland)

पोलंडच्या चित्रपटसृष्टीचे जागतिक योगदान लक्षणीय आहे. चित्रपटविषयक अनेक पायाभूत गोष्टी पोलंडमध्ये घडल्या. आज जगभरातील अनेक महोत्सवांत पोलंडचे चित्रपट दाखविले जातात ...
प्रभात चित्र मंडळ (Prabhat Chitra Mandal)

प्रभात चित्र मंडळ (Prabhat Chitra Mandal)

भारतातील एक अग्रगण्य फिल्म सोसायटी. आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे चित्रपट-दिग्दर्शक सत्यजित राय यांनी स्थापन केलेल्या ‘फेडरेशन ऑफ फिल्म सोसायटीज् ऑफ इंडिया’ या ...
फिल्म सोसायटी चळवळ (Film Society Movement)

फिल्म सोसायटी चळवळ (Film Society Movement)

चित्रपटप्रेमींची सदस्यता असलेली संस्था. इथे अन्यथा चित्रपटगृहांमध्ये सहसा पाहायला न मिळणारे कलात्मक चित्रपट सदस्यांना दाखवले जातात, कला म्हणून त्यांची चर्चा ...
फ्रिट्झ लांग (Fritz Lang)

फ्रिट्झ लांग (Fritz Lang)

लांग, फ्रिट्झ : (५ डिसेंबर १८९० – २ ऑगस्ट १९७६). प्रसिद्ध जर्मन-अमेरिकन चित्रपट दिग्दर्शक. त्याचे पूर्ण नाव फ्रिड्रिख क्रिस्तीआन आंतोन ...
बाबूराव पेंटर (Baburao Painter )

बाबूराव पेंटर (Baburao Painter )

बाबूराव पेंटर : (३ जून १८९० – १६ जानेवारी १९५४). प्रसिद्ध महाराष्ट्रीय चित्रकार, शिल्पकार आणि चित्रपट-निर्माते व दिग्दर्शक. पूर्ण नाव बाबूराव ...
बायसिकल थिव्ह्ज (Bicycle Thieves)

बायसिकल थिव्ह्ज (Bicycle Thieves)

बायसिकल थिव्ह्ज या चित्रपटातील एक छायाचित्र इटलीतील नववास्तववादी प्रवाहातील एक महत्त्वाचा चित्रपट. जागतिक चित्रपटांच्या इतिहासात काही चित्रपटांनी महत्त्वाचे स्थान मिळविले ...
बालचित्रपट समिती, भारतातील (चिल्ड्रन्स फिल्म सोसायटी ऑफ इंडिया) Children's Film Society of India

बालचित्रपट समिती, भारतातील (चिल्ड्रन्स फिल्म सोसायटी ऑफ इंडिया) Children’s Film Society of India

स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी बालचित्रपट समितीची स्थापना केली. नेहरू यांना लहान मुलांविषयी विशेष प्रेम होते. पूर्णपणे ...