(प्रस्तावना) पालकसंस्था : महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ, नाशिक | समन्वयक : सरोज उपासनी | संपादकीय सहायक : पल्लवी नि. गायकवाड

रुग्णाच्या सर्व गरजा तत्परतेने, काळजीपूर्वक व शास्त्रीय पद्धतीने पूर्ण करण्याला रुग्णपरिचर्या म्हणतात. आजारी व्यक्तीची योग्य काळजी घेऊन, वैद्याने योजिलेल्या उपचारांचा त्याला सर्व प्रकारे फायदा मिळवून देणे हा रुणपरिचर्येचा प्रमुख उद्देश असतो. परिचर्या हा वैद्यकाचा महत्त्वाचा घटक असल्याने अनादिकालापासून ज्ञात असल्याची नोंद भारतीय इतिहासात आढळते. सुश्रुतांनी सांगितलेल्या वैद्यकाच्या चार आधारस्तंभांपैकी “रुग्णपरिचारिका” हा महत्त्वपूर्ण आधारस्तंभ आहे. चरकांच्या मते परिचारिकेला, “औषध तयार करण्याचे किंवा त्यांचे मिश्रण तयार करता येण्याचे ज्ञान असावे; परिचर्या करणारी व्यक्ती हुशार, रुग्णसमर्पित व कायावाचामने शुद्ध असावी.”
परिचर्या हा व्यावसायिक अभ्यासक्रम असून त्यासाठी प्रशिक्षित परिचारिका (स्त्री / पुरुष) पदवी, पदविका व पदव्युत्तर हे शिक्षण घेऊन प्राविण्य मिळवितात. त्यानंतर परिचारिका विविध वयोगटातील व विविध आजारांनी ग्रस्त रुग्णांना विविध दवाखाने, आरोग्यकेंद्र यामार्फत सेवा-शुश्रूषा पुरवितात. तसेच त्या निरोगी व्यक्ती व कुटुंबांचे आरोग्य संवर्धन, आरोग्य संवर्धन, आरोग्य शिक्षण पुरवून प्रतिबंधात्मक सेवा समाजाला पुरवितात.

मानवाची शुश्रूषा करणे हे रुग्णपरिचारिकेचे आद्य कर्तव्य असते. परिचारिकेने रुग्णाची सेवा करणे, त्याच्या सामाजिक व आध्यात्मिक परिसराची तो रोगमुक्त होण्यास योग्य अशी परिस्थिती निर्माण करण्याची जबाबदारी घेणे, तसेच आरोग्य शिक्षणाने व स्वत:च्या उदाहरणाने आजार टाळणे आणि प्रकृतिस्वास्थ्य टिकविण्याचे महत्त्व पटविणे ही कार्ये करतात. वैयक्तिक, कौटुंबिक व सामाजिक स्वास्थ्यविषयक सेवा करताना इतर आरोग्यासंबंधीच्या सेवांबरोबर सहसंयोजन साधणे जरूर असते. परिचर्येची गरज जागतिक स्वरूपाची आहे. परिचर्येच्या आड देश, जात, वर्ण, राजकीय किंवा सामाजिक भेदभाव येऊ शकत नाहीत.

मराठी भाषा व मराठी संस्कृती यांच्या संवर्धनासाठी व प्रसारासाठी मराठी विश्वकोश कार्यरत आहे. त्यालाच अनुसरून परिचर्या किंवा नर्सिंग या विषयातील अद्ययावत ज्ञान मराठीतून उपलब्ध करून देण्याचे कार्य परिचर्या या ज्ञानमंडळाद्वारे करण्यात येत आहे. परिचर्या या ज्ञानमंडळामध्ये मूलभूत परिचर्या, संशोधन व व्यवस्थापन परिचर्या, सामाजिक आरोग्य परिचर्या, वैद्यकिय व शल्यचिकित्सा परिचर्या, मानसिक आरोग्य व मानसिक आजार परिचर्या, स्त्रीरोग व प्रसुतिशास्त्र परिचर्या आणि बालरोग व संगोपन परिचर्या या उपविषयांचा समावेश केला आहे. या नोंदी विशिष्ट परिचर्या, वैशिष्ट्यपूर्ण परिचर्या आणि इतर वैशिष्ट्यपूर्ण परिचर्या या विभागांत वर्गीकृत करून दिल्या आहेत. या विषयाचे महत्त्वपूर्ण ज्ञान मराठीतून उपलब्ध झाल्याने वाचकांना नक्कीच उपयुक्त ठरेल.

प्रतिबंधात्मक बाल आरोग्य सेवा (Preventive child health care)

प्रतिबंधात्मक बाल आरोग्य सेवा (Preventive child health care)

संकल्पना : बहुतांश बालरोग हे टाळता येण्याजोगे असतात. यामुळेच रोग झाल्यानंतर तो बरा करणे किंवा दुष्परिणाम टाळणे यापेक्षा रोग होऊच ...
प्रसूतिपूर्व तपासणी व परिचारिकेची भूमिका (Role of nurse in Antenatal Examination)

प्रसूतिपूर्व तपासणी व परिचारिकेची भूमिका (Role of nurse in Antenatal Examination)

बाळंतपण हा स्त्रीचा पुनर्जन्म असतो आणि म्हणूनच मातृत्वप्राप्तीसाठी प्रसूतिपूर्व काळापासूनच काळजी घेणे इष्ट ठरते. यासाठी प्रसूतिपूर्व तपासणी व सल्ला अत्यंत ...
प्रसूतिविद्या व प्रसविका : इतिहास (Midwifery and Midwife : History)

प्रसूतिविद्या व प्रसविका : इतिहास (Midwifery and Midwife : History)

प्रसूती व स्त्रीरोग परिचर्येचा प्रवास हा मानवाच्या उत्पत्तीपासून सुरू झालेला आहे. जागतिक स्तरावर पुरातत्व शास्त्राच्या अभ्यासासाठी केलेल्या उत्खननात प्रसूती दरम्यान ...
बालकांचे चिकित्सालय व सामाजिक आरोग्य परिचारिकेची भूमिका ( Under Five Clinics & Role of Community Health Nurse )

बालकांचे चिकित्सालय व सामाजिक आरोग्य परिचारिकेची भूमिका ( Under Five Clinics & Role of Community Health Nurse )

बालकांचे चिकित्सालय प्रामुख्याने शून्य ते पाच वर्षे वयोगटातील बालकांकरिता विकसित केले गेले आहे. यामध्ये रोगनिवारक, प्रतिबंधात्मक आणि प्रोहात्सन देणारी आरोग्य ...
बालकाच्या वाढ व विकासावर परिणाम करणारे घटक ( Factors affecting the growth and development of the child)

बालकाच्या वाढ व विकासावर परिणाम करणारे घटक ( Factors affecting the growth and development of the child)

प्रस्तावना : वाढ व विकासाची प्रक्रिया ही बाळ जन्माला येण्याआधी म्हणजेच मातेच्या गर्भाशयात गर्भधारणा झाल्यापासूनच सुरू झालेली असते. म्हणूनच या ...
भारतीय परिचर्या मानके (Indian Nursing standards)

भारतीय परिचर्या मानके (Indian Nursing standards)

प्रस्तावना : परिचर्या शास्त्राची जनक फ्लोरेंस नायटिंगेल यांनी सर्वप्रथमत “गुणवत्ता पूर्वक परिचर्या” या विषयाची संकल्पना मांडली. गुणवत्ता पूर्वक परिचर्या देण्याची ...
मनोरुग्ण रुग्णालयात दाखल व रवाना होण्याची प्रक्रिया (Admission and Discharge procedure of Mentally Ill Patient)

मनोरुग्ण रुग्णालयात दाखल व रवाना होण्याची प्रक्रिया (Admission and Discharge procedure of Mentally Ill Patient)

मनोरुग्णाचा रुग्णालयातील प्रवेश आणि रुग्णालयातून रवाना होण्याची प्रक्रिया हे घटक  मानसिक आरोग्य कायदा या विषयांतर्गत अभ्यास केले जातात. मनोरुग्ण परिचर्या ...
मनोरुग्णाचे पुनर्वसन आणि मनोरुग्ण परिचारिकेची भूमिका  (Rehabilitation of Mentally ill Patient and Role of Psychiatric Nurse)

मनोरुग्णाचे पुनर्वसन आणि मनोरुग्ण परिचारिकेची भूमिका (Rehabilitation of Mentally ill Patient and Role of Psychiatric Nurse)

रुग्ण किंवा व्यक्ती ज्याची रोजच्या कामकाजाची क्षमता काही कारणाने किंवा काही आजारामुळे बाधित झालेली असते अशा व्यक्‍तीस त्याच्या सर्वसाधारण कामकाजाच्या ...
मानसिक आजार प्रतिबंधासाठी परिचारिकेची भूमिका (The Role of Nurse for Mental Illness Prevention)

मानसिक आजार प्रतिबंधासाठी परिचारिकेची भूमिका (The Role of Nurse for Mental Illness Prevention)

मानसिक आजार म्हणजे व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनातील बिघाड. मानसिक आजार हे व्यक्तीमधील दैनंदिन मानवी गरजा परिपूर्ण करण्याच्या प्रभावी आणि पारंपरिक क्षमतेमध्ये ...
मानसिक आरोग्य व परिचर्या (Mental Health and Nursing)

मानसिक आरोग्य व परिचर्या (Mental Health and Nursing)

प्रस्तावना : व्यक्तीच्या आरोग्य या संकल्पनेमध्ये आरोग्यासोबतच मानसिक आरोग्याचाही समावेश होतो. तणावपूर्ण, स्पर्धात्मक व जलद जीवनशैली मधील प्राप्त परीस्थितीस आनंदाने, ...
मूलभूत परिचर्या (Fundamental Nursing)

मूलभूत परिचर्या (Fundamental Nursing)

मूलभूत परिचर्या ही संकल्पना मानवाच्या निर्मिती पासूनच आलेली आहे. अपत्य प्राप्तीनंतर आईने बालकाचे संपूर्ण संगोपन करणे, घरातील स्त्रीने मुलाबाळांची, वयस्कर, ...
रुग्ण पाठवणी प्रक्रिया व परिचर्या (Patient Discharge Process and Nursing)

रुग्ण पाठवणी प्रक्रिया व परिचर्या (Patient Discharge Process and Nursing)

व्यक्तीचे आजारपण, त्यासाठी दवाखान्यात दाखल होणे आणि संपूर्ण उपचार प्रक्रिया हे सर्व त्या व्यक्तीला एक नवीन अनुभव देऊन जातो. त्याचबरोबर ...
रुग्ण प्रवेश व परिचर्या (Patient Admission And Nursing)

रुग्ण प्रवेश व परिचर्या (Patient Admission And Nursing)

व्यक्ती आजारी पडल्यानंतर दवाखान्यामध्ये दोन प्रकारे उपचारासाठी दाखल होते.
  • नियमित प्रवेश ( Routine Admission)
  • आपत्कालीन प्रवेश (Emergency Admission)
...
रुग्णाची वैद्यकीय तपासणी व परिचर्या  (Patient’s Medical examination And Nursing)

रुग्णाची वैद्यकीय तपासणी व परिचर्या  (Patient’s Medical examination And Nursing)

प्रस्तावना (Introduction) : रुग्णाची रुग्णालयातील प्रवेश प्रक्रिया पूर्ण होण्यापूर्वी डॉक्टरांना रुग्णाची तपासणी करणे आणि उपचार सुरु करण्याची आवश्यकता असते. यासाठी ...
वृद्धापकालीन परिचर्या  (Gerontological Nursing)

वृद्धापकालीन परिचर्या (Gerontological Nursing)

प्रस्तावना : वृद्धापकालीन परिचर्या शास्त्रात परिचारिका वयस्कर किंवा वृद्ध लोकांना सेवा पुरवितात. यामध्ये वृद्ध व्यक्ती, त्यांचे कुटुंब सदस्य आणि वयस्कर ...
व्यावसायिक आरोग्य परिचर्या (Occupational health nursing)

व्यावसायिक आरोग्य परिचर्या (Occupational health nursing)

प्रस्तावना : मूलभूत परिचर्या व परिचर्या प्रक्रिया तत्त्वावर आधारित औद्योगिक किंवा व्यावसायिक कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या आरोग्य समस्यांचे निवारण, प्रतिबंध करणे आणि ...
शालेय आरोग्य सेवा परिचारिकेची भूमिका (Role of School Health Nurse)

शालेय आरोग्य सेवा परिचारिकेची भूमिका (Role of School Health Nurse)

प्रस्तावना : शालेय आरोग्य सेवा हे सामाजिक आरोग्याचे महत्त्वाचे अंग आहे. सामजिक आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण आरोग्य सेवा यांचे मार्फत ...
साथरोगशास्त्र व सामाजिक आरोग्य परिचारिकेची भूमिका (Epidemiology And Role of Community Health Nurse)

साथरोगशास्त्र व सामाजिक आरोग्य परिचारिकेची भूमिका (Epidemiology And Role of Community Health Nurse)

प्रस्तावना : साथरोग हा शब्द ग्रीक भाषेतील Epidemic या शब्दावरून आलेला आहे. निर्दिष्ट केलेल्या लोकसंख्येची आरोग्यासंबंधी स्थिती किंवा घटनेचे विभाजन ...
सामाजिक आरोग्य परिचर्या : प्रस्तावना (Social Health Nursing : Introduction)

सामाजिक आरोग्य परिचर्या : प्रस्तावना (Social Health Nursing : Introduction)

प्रस्तावना : परिचर्येचा उगम आरोग्याच्या मूलभूत आणि सार्वत्रिक गरजांमधून होतो. आरोग्याबाबतची सर्वांत महत्त्वाची आणि अत्यावशक गरज म्हणजे “सेवा शुश्रूषा” होय ...
सुरक्षित मातृत्व (Safe motherhood)

सुरक्षित मातृत्व (Safe motherhood)

एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला देखील इतर प्रगत देशांच्या तुलनेत भारतातील मातामृत्युचे प्रमाण खूपच अधिक आहे. खरे तर मातामृत्यूची बरीचशी कारणे टाळता ...