(प्रस्तावना) पालकसंस्था : गोखले अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र संस्था, पुणे | समन्वयक : संतोष दास्ताने | विद्याव्यासंगी : संतोष ग्या. गेडाम
मनुष्याचा समाजातील वर्तनाचा अभ्यास करणाऱ्या सामाजिक शास्त्रांमधील एक अत्यंत महत्त्वाचे शास्त्र म्हणून अर्थशास्त्र ओळखले जाते. सुमारे अडीच हजार वर्षांपूर्वी चाणक्य-कौटिल्याने अर्थशास्त्र हा अजरामर ग्रंथ लिहिला. मानवसंस्कृती जसजशी विकसित होत गेली, तसतशी मानव समाजातील अर्थव्यवस्था विकसित होत गेली. म्हणजेच अर्थशास्त्र बदलत गेले. पाश्चात्त्य देशांमध्ये आधुनिक अर्थशास्त्राचा उदय अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाला, असे म्हटले जाते. भारतातही अस्सल भारतीय आर्थिक विचार मांडणाऱ्यांमध्ये न्यायमूर्ती रानडे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे आघाडीवर होते. मानवाच्या अमर्याद गरजा पूर्ण करण्याकरिता हाताशी असलेल्या मर्यादित साधनसामग्रीचा वापर कसा करायचा, याचे आडाखे शिकविणारे शास्त्र म्हणजे अर्थशास्त्र असे याचे स्थूलमानाने स्वरूप आहे. भाववाढ, कर, तेजी-मंदी, चलनाचा विनिमय दर इत्यादी कारणांमुळे तसेच दारिद्र्य-विषमता या समस्यांमुळे सामान्य माणसांचा अर्थशास्त्राशी संबंध येतो. आता तर अर्थशास्त्राची व्याप्ती चहूबाजूंनी विस्तारली आहे. आर्थिक सिद्धांत, आर्थिक धोरण, आर्थिक संकल्पना, आर्थिक संशोधन, बँकांसारख्या आर्थिक संस्था इत्यादींचा अभ्यास येथे अनिवार्य मानला जाऊ लागला आहे. अर्थशास्त्राच्या विकासाला नोबेल पुरस्कार विजेते अमर्त्य सेन यांसारख्या विद्वान विचारवंतांनी नवे परिणाम दिले. अर्थशास्त्राने केवळ सिद्धांत-आकडेवारी यांमध्येच गुंतून न राहाता शिक्षण, आरोग्य, आयुर्मान, घरबांधणी, पिण्याचे पाणी अशा अनंत समस्यांशी भिडावे असे त्यांनी आग्रहाने सूचविले आहे. १९६८ सालापासून अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराने सन्मानित झालेल्या अनेक विद्वानांनी असे अपारंपारिक नवोन्मेषी विचार मांडले आहेत.

आज विकासाचे अर्थशास्त्र, पर्यावरणाचे अर्थशास्त्र, नागरीकरणाचे अर्थशास्त्र, आरोग्याचे अर्थशास्त्र अशा नवनवीन उपविषयांनी हे गतिमान शास्त्र सर्वव्यापी झाले आहे. वाणिज्य, व्यवस्थापनशास्त्र, वित्तव्यवहार, प्रशासन इत्यादी विद्याशाखांना आज अर्थशास्त्र स्पर्श करते. अध्यापन, संशोधन, विश्लेषण, निर्णयशास्त्र, सामाजिक पूर्वकथन अशा कितीतरी आंतरक्रिया यात समाविष्ट होतात. प्रशासक, स्पर्धा परीक्षांचे उमेदवार, पत्रकार, बँकर्स, विमा व्यावसायिक, शेअर्स गुंतवणूकदार, वित्तविश्लेषक, उद्योजक, लोकप्रतिनिधी, समाजशास्त्रज्ञ, सामाजिक कार्यकर्ते, धोरणकर्ते, माध्यमांचे अभ्यासक इत्यादींना अर्थशास्त्र हा विषय अभ्यासयुक्त-वाचनीय आहे.

गॅरी बेकर (Gary Becker)

गॅरी बेकर (Gary Becker)

बेकर, गॅरी : (२ डिसेंबर १९३० – ३  मे २०१४). अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ व अर्थशास्त्राच्या नोबेल पारितोषिकाचा मानकरी. देशाच्या बाजारपेठांतील व्यक्तींचे ...
गोखले अर्थशास्त्र संस्था (Gokhale Institute of Politics and Economics)

गोखले अर्थशास्त्र संस्था (Gokhale Institute of Politics and Economics)

अर्थशास्त्रविषयक संशोधन व प्रशिक्षण देणारी भारतातील सर्वांत जुनी व विख्यात संस्था. कै. रावबहाद्दुर रा. रा. काळे यांनी सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया ...
ग्राहक मक्तेदारी (Monopsony)

ग्राहक मक्तेदारी (Monopsony)

बाजारात असंख्य विक्रेते मात्र वस्तूंची खरेदी करणारा एकच ग्राहक असतो, त्यास ग्राहक मक्तेदारी म्हणतात. ग्राहक मक्तेदारीमुळे ग्राहकास सौदाशक्ती प्राप्त होऊन ...
चक्रवर्ती समिती (Chakravarty Committee)

चक्रवर्ती समिती (Chakravarty Committee)

भारतीय मौद्रिक प्रणालीच्या कामकाजासंबंधीचा अभ्यास करण्याकरिता स्थापन करण्यात आलेली समिती. १९७० ते १९८०च्या दशकात सरकारकडून पैशाची सतत होणारी मागणी पूर्ण ...
चंदुलाल नगीनदास वकील (Chandulal Nagindas Vakil)

चंदुलाल नगीनदास वकील (Chandulal Nagindas Vakil)

चंदुलाल नगीनदास वकील : (२२ ऑगस्ट १८९५ – २६ ऑक्टोबर १९७९). नामवंत भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ आणि आंतरराष्ट्रीय आर्थिक परिषदेचे पहिले भारतीय ...
जनरल थिअरी (General Theory)

जनरल थिअरी (General Theory)

अर्थशास्त्रीय विचारप्रणाली विकसित करण्याबद्दल जगप्रसिद्ध ब्रिटिश अर्थशास्त्रज्ञ जॉन मेनार्ड केन्स (John Maynard Keynes) यांचे नाव एक आघाडीचे अर्थशास्त्रज्ज्ञ म्हणून घेतले ...
जागतिक ठेव पावती (Global Depository Receipt–GDR)

जागतिक ठेव पावती (Global Depository Receipt–GDR)

परकीय कंपन्यांचे भांडवल-शेअर्स (समभाग) खरेदी करून खरेदीदाराच्या खात्यावर ते जमा केल्याबद्दलची ठेवीदार बँकेने दिलेली पावती, म्हणजे जागतिक किंवा आंतरराष्ट्रीय ठेव ...
जीन तिरोल (Gean Tirole)

जीन तिरोल (Gean Tirole)

तिरोल, जीन (Tirole, Gean) : (९ ऑगस्ट १९५३). फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञ व अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्कराचा मानकरी. तिरोल यांना बाजारपेठातील मक्तेदारी पेढ्यांचा ...
जे वक्र (J Curve)

जे वक्र (J Curve)

आंतरराष्ट्रीय अर्थशास्त्रामध्ये विदेशी चलन-विनिमय दरातील बदलानुसार व्यवहारतोलातील चालू खात्यावर होणारे बदल इंग्रजी वर्णमालेतील सातवे अक्षर J या  आकाराच्या वक्राने दर्शविले ...
जेम्स अलेक्झांडर मिर्लीझ (James Alexander Mirrlees)

जेम्स अलेक्झांडर मिर्लीझ (James Alexander Mirrlees)

जेम्स अलेक्झांडर मिर्लीझ : (५ जुलै १९६३). स्कॉटीश अर्थशास्त्रज्ञ व अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराचे सहमानकरी. मिर्लीझ यांना आर्थिक प्रेरणा प्रणाली/सिद्धांत विकसित ...
जेम्स एम. ब्यूकानन (James M. Buchanan)

जेम्स एम. ब्यूकानन (James M. Buchanan)

ब्यूकानन, जेम्स  एम. : (३ ऑक्टोबर १९१९ – ९ जानेवारी २०१३). अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ व अर्थशास्त्राच्या नोबेल पुरस्काराचा मानकरी. ब्यूकानन यांनी ...
जेम्स तोबीन (James Tobin)

जेम्स तोबीन (James Tobin)

तोबी, जेम्स : (८ मार्च १९१८ – ११ मार्च २००२). अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ, तेथील फेडरल रिझर्व सिस्टिमचे आर्थिक सल्लागार व अर्थशास्त्राच्या ...
जेरार्ड देब्य्रू (Gerard Debreu)

जेरार्ड देब्य्रू (Gerard Debreu)

देब्य्रू, जेरार्ड : (४ जुलै १९२१ – ३१ डिसेंबर २००४). अमेरिकन फ्रेंच अर्थतज्ज्ञ, गणिती व अर्थशास्त्राच्या नोबेल पारितोषिकाचा मानकरी. अमेरिकेचे ...
जॉन फोर्ब्स नॅश (John Forbes Nash)

जॉन फोर्ब्स नॅश (John Forbes Nash)

नॅश, जॉन फोर्ब्स (Nash, John Forbes) : (१३ जून १९२८ – २३ मे २०१५). अमेरिकन गणिती, अर्थतज्ज्ञ व अर्थशास्त्रातील नोबेल ...
जॉन बेट्स क्लार्क (John Bates Clark)

जॉन बेट्स क्लार्क (John Bates Clark)

क्लार्क, जॉन बेट्स : (२६ जानेवारी १८४७ – २१ मार्च १९३८). प्रसिद्ध अमेरिकन नव-सनातनवादी अर्थशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म ऱ्होड बेटावरील प्रोव्हिडन्स ...
जॉन मॉरिस क्लार्क, (John Maurice Clark)

जॉन मॉरिस क्लार्क, (John Maurice Clark)

क्लार्क, जॉन मॉरिस : (३० नोव्हेंबर १८८४ – २७ जून १९६३). प्रसिद्ध अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म नॉर्थॅम्प्टन, मॅसॅचूसेट्स येथे झाला ...
जॉर्ज ऑर्थर अकेरलॉफ (George Arthur Akerlof)

जॉर्ज ऑर्थर अकेरलॉफ (George Arthur Akerlof)

अकेरलॉफ, जॉर्ज ऑर्थर (Akerlof, George Arthur) : (१७ जून १९४०). सुप्रसिद्ध अमेरिकन अर्थतज्ज्ञ व अर्थशास्त्राच्या नोबेल पुरस्काराचा सहमानकरी. प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ ...
टॉमस  क्राँबी  शेलिंग (Thomas Crombie Schelling)

टॉमस क्राँबी शेलिंग (Thomas Crombie Schelling)

टॉमस  क्राँबी  शेलिंग :  (१४ एप्रिल १९२१–१३ डिसेंबर २०१६). अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ, राज्यशास्त्राचे गाढे अभ्यासक व अर्थशास्त्राच्या नोबेल पुरस्काराचे सहमानकरी. मेरीलंड ...
डॅनिएल काहनेमन (Daniel Kahneman)

डॅनिएल काहनेमन (Daniel Kahneman)

काहनेमन, डॅनिएल : (५ मार्च १९३४). इझ्राएली-अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ व अर्शास्त्राच्या नोबेल पुरस्काराचा सहमानकरी. मानसशास्त्रीय निर्णयक्षमता व निर्णयप्रक्रिया, वर्तनवादी अर्थशास्त्र ...
डॅन्येल मॅक्फॅडन (McFadden Daniel)

डॅन्येल मॅक्फॅडन (McFadden Daniel)

डॅन्येल मॅक्फॅडन : (२९ जुलै १९३७). अमेरिकन अर्थमीतिज्ज्ञ व अर्थशास्त्राच्या नोबेल पारितोषिकाचा सहमानकरी. विविक्त (डिस्क्रीट) निवड सिद्धांत विकसित करून त्याचे ...