(प्रस्तावना) पालकसंस्था : गोखले अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र संस्था, पुणे | समन्वयक : संतोष दास्ताने | विद्याव्यासंगी : संतोष ग्या. गेडाम
मनुष्याचा समाजातील वर्तनाचा अभ्यास करणाऱ्या सामाजिक शास्त्रांमधील एक अत्यंत महत्त्वाचे शास्त्र म्हणून अर्थशास्त्र ओळखले जाते. सुमारे अडीच हजार वर्षांपूर्वी चाणक्य-कौटिल्याने अर्थशास्त्र हा अजरामर ग्रंथ लिहिला. मानवसंस्कृती जसजशी विकसित होत गेली, तसतशी मानव समाजातील अर्थव्यवस्था विकसित होत गेली. म्हणजेच अर्थशास्त्र बदलत गेले. पाश्चात्त्य देशांमध्ये आधुनिक अर्थशास्त्राचा उदय अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाला, असे म्हटले जाते. भारतातही अस्सल भारतीय आर्थिक विचार मांडणाऱ्यांमध्ये न्यायमूर्ती रानडे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे आघाडीवर होते. मानवाच्या अमर्याद गरजा पूर्ण करण्याकरिता हाताशी असलेल्या मर्यादित साधनसामग्रीचा वापर कसा करायचा, याचे आडाखे शिकविणारे शास्त्र म्हणजे अर्थशास्त्र असे याचे स्थूलमानाने स्वरूप आहे. भाववाढ, कर, तेजी-मंदी, चलनाचा विनिमय दर इत्यादी कारणांमुळे तसेच दारिद्र्य-विषमता या समस्यांमुळे सामान्य माणसांचा अर्थशास्त्राशी संबंध येतो. आता तर अर्थशास्त्राची व्याप्ती चहूबाजूंनी विस्तारली आहे. आर्थिक सिद्धांत, आर्थिक धोरण, आर्थिक संकल्पना, आर्थिक संशोधन, बँकांसारख्या आर्थिक संस्था इत्यादींचा अभ्यास येथे अनिवार्य मानला जाऊ लागला आहे. अर्थशास्त्राच्या विकासाला नोबेल पुरस्कार विजेते अमर्त्य सेन यांसारख्या विद्वान विचारवंतांनी नवे परिणाम दिले. अर्थशास्त्राने केवळ सिद्धांत-आकडेवारी यांमध्येच गुंतून न राहाता शिक्षण, आरोग्य, आयुर्मान, घरबांधणी, पिण्याचे पाणी अशा अनंत समस्यांशी भिडावे असे त्यांनी आग्रहाने सूचविले आहे. १९६८ सालापासून अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराने सन्मानित झालेल्या अनेक विद्वानांनी असे अपारंपारिक नवोन्मेषी विचार मांडले आहेत.

आज विकासाचे अर्थशास्त्र, पर्यावरणाचे अर्थशास्त्र, नागरीकरणाचे अर्थशास्त्र, आरोग्याचे अर्थशास्त्र अशा नवनवीन उपविषयांनी हे गतिमान शास्त्र सर्वव्यापी झाले आहे. वाणिज्य, व्यवस्थापनशास्त्र, वित्तव्यवहार, प्रशासन इत्यादी विद्याशाखांना आज अर्थशास्त्र स्पर्श करते. अध्यापन, संशोधन, विश्लेषण, निर्णयशास्त्र, सामाजिक पूर्वकथन अशा कितीतरी आंतरक्रिया यात समाविष्ट होतात. प्रशासक, स्पर्धा परीक्षांचे उमेदवार, पत्रकार, बँकर्स, विमा व्यावसायिक, शेअर्स गुंतवणूकदार, वित्तविश्लेषक, उद्योजक, लोकप्रतिनिधी, समाजशास्त्रज्ञ, सामाजिक कार्यकर्ते, धोरणकर्ते, माध्यमांचे अभ्यासक इत्यादींना अर्थशास्त्र हा विषय अभ्यासयुक्त-वाचनीय आहे.

प्रदूषण कर (Pollution Tax)

प्रदूषण कर (Pollution Tax)

प्रदूषण कर ही पर्यावरणातील प्रदूषण कमी करणे आणि त्याचा पर्यावरणावरील नकारात्मक परिणाम कमी करणे यांसाठी आर्थिक घटकांची संरचना होय. प्रदूषण ...
प्रशासकीय किंमत (Administrative Price)

प्रशासकीय किंमत (Administrative Price)

प्रशासित किंमत. सरकार अथवा मूळ उत्पादक यांनी ठरवून दिलेली वस्तूची किंमत म्हणजे प्रशासकीय किंमत होय. तिला अलवचीक किंमत असेही म्हणतात ...
प्रादेशिक अर्थशास्त्र (Regional Economics)

प्रादेशिक अर्थशास्त्र (Regional Economics)

स्वतंत्र रित्या विकसित झालेली अर्थशास्त्राची एक शाखा. एखाद्या प्रदेशातील आर्थिक हालचाली व त्यांचे विपणन एखादी व्यक्ती किंवा समाज यांच्यावर कसा ...
फिन ई. किडलँड (Finn E. Kydland)

फिन ई. किडलँड (Finn E. Kydland)

किडलँड, फिन ई. : (१ डिसेंबर १९४३). नॉर्वेजियन अर्थशास्त्रज्ञ व अर्थशास्त्र या विषयाच्या नोबेल पुरस्काराचा सहमानकरी. किडलँड यांना देशाच्या आर्थिक धोरणातील ...
फ्रँक हाइनमन नाइट (Frank Hyneman Knight)

फ्रँक हाइनमन नाइट (Frank Hyneman Knight)

नाइट, फ्रँक हाइनमन (Knight, Frank Hyneman) : (७ नोव्हेंबर १८८५ — १५ एप्रिल १९७२). शिकागोमधील नवसनातनवादी अर्थसंप्रदायाचा अध्वर्यू अर्थशास्त्रज्ञ, अर्थशास्त्रातील ...
बँक ऑफ इंग्लंड (Bank of England)

बँक ऑफ इंग्लंड (Bank of England)

युनायटेड किंग्डम या देशाची मध्यवर्ती बँक. २७ जुलै १६९४ मध्ये इंग्लंडचा राजा तिसरा विल्यम यांनी खाजगी भागधारकांच्या साह्याने चार आठवड्यात ...
बँडवॅगन परिणाम (Bandwagon Effect)

बँडवॅगन परिणाम (Bandwagon Effect)

ज्या वेळेस कोणताही विवेकपूर्ण व सारासार विचार न करता एखादा माणूस काही कृती करतो, त्या वेळेस हा शब्दप्रयोग वापरला जातो ...
बंदिस्त अर्थव्यवस्था (Closed Economy)

बंदिस्त अर्थव्यवस्था (Closed Economy)

वस्तू, सेवा आणि उत्पादन या घटकांच्या आयात व निर्यात यांवर असलेले निर्बंध म्हणजे बंदिस्त अर्थव्यवस्था होय. बंदिस्त अर्थव्यवस्था ही आंतरराष्ट्रीय ...
बरट्रँड द्विविक्रेताधिकाराचे प्रारूप (Bertrand Duopoly)

बरट्रँड द्विविक्रेताधिकाराचे प्रारूप (Bertrand Duopoly)

द्विविक्रेताधिकार हा बाजारातील एक अपूर्ण बाजार आकार आहे. अन्य आकारांमध्ये पूर्ण स्पर्धा, मक्तेदारी, अल्पविक्रेताधिकार इत्यादींचा समावेश होतो. या स्पर्धेच्या आकारांमध्ये ...
बर्टिल जी. ओहलीन (Bertil G. Ohlin )

बर्टिल जी. ओहलीन (Bertil G. Ohlin )

ओहलीन, बर्टिल जी. : (२३ एप्रिल १८९९ – ३ ऑगस्ट १९७९). स्विडीश अर्थशास्त्रज्ञ, राजकारणी व नोबेल स्मृती पुरस्काराचा सहमानकरी. बर्टिल ...
बाजार यंत्रणेचे अपयश (Market Failure)

बाजार यंत्रणेचे अपयश (Market Failure)

बाजार यंत्रणा ही मुख्यत्वे मागणी-पुरवठ्याच्या तत्त्वांवर चालते. प्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ ॲडम स्मिथ यांच्या ‘अदृश्य शक्ती’च्या सिद्धांतानुसार बाजारातील किमती ही मागणी-पुरवठ्यावर अवलंबून ...
बिगरकिंमत स्पर्धा (Non-Price Competition)

बिगरकिंमत स्पर्धा (Non-Price Competition)

उत्पादकांनी किंवा व्यवसायसंस्थांनी आपली उत्पादित वस्तू-सेवा वेगळी ठेवून अथवा वस्तूभेद करून नजीकच्या किंवा पर्यायी उत्पादन करणाऱ्या संस्थांशी किंमतव्यतिरिक्त इतर मार्गांनी ...
बी. आर. शेणॉय (B. R. Shenoy)

बी. आर. शेणॉय (B. R. Shenoy)

शेणॉय, बी. आर. (Shenoy, B. R.) : (३ जून १९०५ – ८ फेब्रुवारी १९७८). प्रसिद्ध भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ. पूर्ण नाव बेल्लीकोट ...
बुद्धाचे अर्थशास्त्र (Economics of Budhha)

बुद्धाचे अर्थशास्त्र (Economics of Budhha)

बौद्ध अर्थशास्त्र हा शब्द १९५५ मध्ये जर्मन सांख्यिकीतज्झ व अर्थतज्ज्ञ इ. एफ. शुमाकर यांनी आपल्या ‘एशिया : ए हँडबुक’ या ...
बेंग्ट रॉबर्ट होल्मस्ट्रॉम ( Bengt Robert Holmström)

बेंग्ट रॉबर्ट होल्मस्ट्रॉम ( Bengt Robert Holmström)

होल्मस्ट्रॉम, बेंग्ट रॉबर्ट (Holmström Bengt Robert) : (१८ एप्रिल १९४९). ख्यातकीर्त फिनी-अमेरिकन अर्थतज्ज्ञ व नोबेल पुरस्काराचा सहमानकरी. होल्मस्ट्रॉम यांना २०१६ ...
बोल्टन समिती (Bolton Committee)

बोल्टन समिती (Bolton Committee)

लघुउद्योगांचा अभ्यास करण्यासाठी इंग्लंडमध्ये स्थापन केलेली औद्योगिक समिती. जॉन ई. बोल्टन यांच्या अध्यक्षतेखाली जुलै १९६९ मध्ये या समितीची स्थापना करण्यात ...
ब्रेक्झिट (Brexit)

ब्रेक्झिट (Brexit)

ब्रिटनच्या यूरोपीय संघातून रितसर बाहेर पडण्याच्या प्रक्रियेला ‘ब्रेक्झिट’ म्हणतात. ब्रिटन या शब्दाच्या स्पेलिंग मधील ‘बी’ व ‘आर’ ही आद्याक्षरे आणि ...
मक्तेदारी चौकशी आयोग (Monopolies Inquiry Commission)

मक्तेदारी चौकशी आयोग (Monopolies Inquiry Commission)

खाजगी क्षेत्राच्या उद्योगधंद्यांतील मक्तेदारी आणि आर्थिक सत्तेचे केंद्रीकरण यांची चौकशी करून त्यांवर उपाययोजना करण्याकरिता केंद्र शासनाकडून नेमण्यात आलेला एक आयोग ...
मक्तेदारी धोरण (Monopoly Policy)

मक्तेदारी धोरण (Monopoly Policy)

ग्राहक व विक्रेते यांच्या वर्तणुकीनुसार एखाद्या वस्तूची किंमत कशी ठरेल, हे बाजाराच्या संरचनेवर अवलंबून असते. सनातन पंथीयांनी मांडलेल्या सिद्धांताप्रमाणे बाजाराच्या ...
मर्टन एच. मिलर (Merton H. Miller)

मर्टन एच. मिलर (Merton H. Miller)

मिलर, मर्टन एच. : (१६ मे १९२३ – ३ जून २०००). अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ व अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराचा सहमानकरी. मिलर यांना ...